“Ook al zijn wij verschillend, dat betekent niet dat we niet één kunnen zijn”

Aapjesorchis x soldaatje – Orchis X beyrichii 

(Monkey Orchid x Soldier)

Deze orchidee is een kruising tussen twee verschillende soorten. Een kruising tussen de Aapjesorchis (Orchis simia) en het Soldaatje (Orchis militaris). Een kruising bij orchideeën wordt een hybride genoemd.

Wat er gebeurd bij een hybride is redelijk logisch. De hybridevorm krijgt een uiterlijk dat een beetje tussen de twee ouderplanten inligt. Bij de twee ouderplanten lijken de bloemen op een figuurtje. Bij de Aapjesorchis wordt dat figuurtje met een aapje vergeleken en bij het Soldaatje met een soldaatje. Als je met een beetje fantasie in de bloem van Aapjesorchis een aapje kan zien, dan zit die gehele plant vol met aapjes.

Maar het Soldaatje lijkt dus een beetje op de Aapjesorchis. Wat is het verschil tussen een soldaatje en een aapje?

Het piemeltje tussen de benen…

Bij een aapje is dat piemeltje een stuk langer dan bij een soldaatje en kan je dus wel een flinke piemel noemen. Het Soldaatje heeft maar een kleintje. Anderen zien die piemels van die aapjes meer als staartjes. Maar ik wind er geen doekjes om.

Verder zijn de twee onderste pootjes dikker bij de soldaatjes dan de aapjes.

In de hybridevorm hebben ook de figuurtjes die in de plant hangen een uiterlijk dat tussen aapjes en soldaatjes inzit. Afwijkend van het Soldaatje heeft de bloem van de hybridevorm een groter piemeltje tussen de benen, maar een kleinere dan het Aapje. Ook hebben de figuurtjes van de hybride dikkere poten dan de aapjes en dunnere poten dan de soldaatjes. Zo zijn er nog wat afwijkingen die ik niet benoem.

Er zijn ongeveer 25.000 wilde soorten Orchideeën, en (let op!)ook wel botanische orchideeën genoemd. Botanische orchideeën zijn orchideeën die in de natuur voorkomen en/of voorkwamen. Maar orchideeën staan ook juist bekend om de vele gekweekte varianten. Iedereen kent de bijzondere bloemvormen wel. Daar zijn er ongeveer 45.000 soorten van! Deze gekweekte varianten worden hybriden of bastaarden genoemd. Er zijn dus veel meer hybriden dan wilde soorten. Maar de hybride Aapjesorchis X soldaatje, waar wij het over hebben, is een natuurlijk gevormde hybride, en natuurhybrides zijn door insecten of vogels of door wind bestoven waar geen mens aan te pas komt.

De manier waarop de namen van deze types orchideeën wetenschappelijk geschreven worden is verschillend tussen de cultuurhybrides, natuurhybrides, cultivars en botanische orchideeen.

In de Nederlandse naamgeving geld de regel dat bij een plant met twee losse woorden in de naamgeving, het eerste woord een hoofdletter heeft en het tweede woord een kleine letter heeft zoals bijv. Kleine leeuwenbek, Wilde lijsterbes of Harige ratelaar. In de Engelse naamgeving is dit wel weer anders met altijd dubbele hoofdletters zoals Monkey Orchid. In de latijnse naamgeving gelden wetenschappelijk bepaalde zorgvuldig overwogen regels.. Over het algemeen geldt dezelfde regel als in het Nederlands, dus de tweede naam altijd met een kleine letter. Maar de Nederlandse naamgeving is hierin afwijkend, omdat sommige soorten niet eens twee namen hebben zoals Aalbes. In het latijn wel. De eerste naam is de geslachtsnaam, waaronder dus meerdere soorten vallen. De tweede naam is de soortnaam.

Bij een cultuurhybride schrijf je de geslachtsnaam zowel als de soortnaam (in dit geval ook kruisingsnaam) met een hoofdletter. Zoals Vanda Mimi Plamer. Afwijkend in dit geval (Vanda Mimi Plamer) valt op dat de plant vernoemd is naar een persoon. Vroeger zijn botanische soorten ook wel vernoemd naar personen. Vroeger was het ook gebruikelijk dat in dat geval ook de botanische tweede naam van de soort begon met een hoofdletter, maar dit is bij de botanische soorten afgeschaft. De regel bij botanische soorten is nu, de geslachtsnaam altijd met een hoofdletter en de soortnaam altijd met een kleine letter, zoals Pteridium aquilinum of Centaurium erythraea.

Jammer! Er is toch wel een uitzondering bij botanische soorten.. Dit komt omdat botanische soorten een cultivar kunnen hebben. Een cultivar is een afkorting van cultuurvariëteit (verder afgekort als cv.) en is in principe een synoniem voor kloon! Een cultivar wordt gemaakt wanneer een afwijkend individu een gewenste eigenschap bezit (zoals grotere bloemen). De kloon wordt eindeloos gekloond op vegetatieve wijze en behoudt exact zijn genetische eigenschappen. Al deze klonen vormen dan een bepaalde cultivar en krijgen dan een aangepaste naam. Cultivars van botanische soorten krijgen de naam van de botanische soort met een toevoeging erachter tussen aanhalingstekens. Die aanhalingstekens geven het onderscheidt met de echte wetenschappelijke naam. Die toevoeging wordt dan wel met een hoofdletter geschreven. Deze toevoeging is soms latijn, meestal Engels.

Voorbeelden hiervan zijn: Aquilegia ‘Green Apples’ of Bletilla striata ‘Alba’ (Alba = wit, dit is dus een witte cultivar van de soort) of Phalaenopis Mini Mark ‘Maria Theresa’.  Bij dit laatste voorbeeld zie je dat dit de naam is van een cultivar van een cultuurhybride. Cultuurhybrides kunnen dus ook een cultivar hebben. Doordat de tweede naam (Mini Mark) duidelijk geen latijn is en ook met een hoofdletter geschreven wordt kan je dit zeker vaststellen.

Cultuurhybrides kunnen over het algemeen alleen gekruist worden bij soorten binnen hetzelfde geslacht. Net zoals je een vos niet kunt kruisen met een wolf. Maar soms kunnen bij plantensoorten toch wel gekruist worden tussen verschillende geslachten. Wanneer de kruising is ontstaan tussen twee verschillende geslachten dan krijgt de nieuwe naam van de soort de geslachtsnaam van één van de twee oudersoorten en krijgt hij een nieuw gevormde soortnaam met hoofdletter uiteraard.

In het geval van natuurhybrides, zoals onze Aapjesorchis x soldaatje, hebben we te maken met een botanische soort, waardoor de tweede naam met een kleine letter wordt geschreven. En bij natuurhybrides wordt er dan ter herkenning een x geplaatst tussen de geslachtsnaam en de soortnaam. Bij de latijnse naamgeving krijgt de tweede naam ook een kleine letter, maar is de soortnaam een nieuw gevormde naam en niet een herhaling van de gekruiste soortnaam. In dit geval is die nieuwe naam, speciaal voor deze hybride beyrichii. In het geval van Nederlandse naamgeving aan hybrides komt het ook voor dat de soort een geheel nieuwe naam krijgt, zoals het geval is bij Wollige munt Mentha x rotundifolia of Klein heksenkruid Circaea x intermedia. In de latijnse naamgeving bestaat dit niet bij natuurhybrides.

En natuurhybrides worden soms in cultuur nagemaakt! In dat geval krijgt de soort WEER een andere naam. Maar hierin zit wel de logica die we net besproken hebben. De naam van deze soort is ergens wel hetzelfde als de naam van de natuurhybride, maar de x, die staat voor natuurhybride is weggehaald, en de tweede naam met een kleine letter, wat aangeeft dat de soort een botanische soort is, wordt in dit cultuurgeval logischerwijs een hoofdletter. De cultuurhybride van Aapjesorchis x soldaatje, zou daarom Orchis Beyrichii gaan heten.

Nu denk je het helemaal te snappen, weer jammer!, want deze regel is eigenlijk niet universeel. Het komt namelijk ook wel voor dat de in cultuur nagemaakte natuurhybride gewoon een nieuwe tweede naam krijgt. Zo zou een in cultuur nagemaakte Orchis x beyrichii gewoon Orchis Snoekiosnoekii kunnen heten.

De Engelse naamgeving is overigens geheel afwijkend, zij plaatsen altijd hoofdletters…

 De hier besproken natuurhybride Orchis X beyrichii groeit in kalkgrasland en is een zeer zeldzame soort in Zuid-Limburg… Zuid Limburg, zuid Limburg, zuid ‘Limburg’, nee, Zuid limburg of is het nou Zuid-limburg ?