“Guttatie aan het water”

Alnus glutinosa  Common alder

De zwarte els behoort tot de berkenfamilie (Betulaceae). Zij heeft een veelzijdig karakter in de leer der magie. Dit komt erop neer, dat als u iets gedaan wilt krijgen waarbij u vele aspecten van uzelf zult moeten laten zien, u naar een zwarte els toe kunt lopen en deze om een gunst kunt vragen. De zwarte els zal u de kracht der veelzijdigheid schenken indien de conversatie haar goed stemt. Maar tevens kunt u de kracht van leergierigheid uit de zwarte els tot u laten komen. En die heeft u nodig om uw verwondering over de zwarte els te kunnen voelen. Echter bevat de zwarte els ook een bescheiden indruk, heeft zij een fragiel karakter, doch is zij spontaan, herbergt ze onschuldigheid en enthousiasme.

Vele boomsoorten lijken een redelijke willekeurigheid aan karaktereigenschappen te zijn toegeschreven. De magie van de boom heeft zich ondanks dat al aan vele generaties mensen bewezen. Vandaag de dag zijn dergelijke eigenschappen nog steeds niet verdwenen uit het geheugen van de mensheid.

De zwarte els is de koning van het water. Weinig uitleg zal hiervoor nodig zijn om deze naamgeving te verklaren. De zwarte els is overal in Nederland te vinden waar het extra nat is. De zwarte els staat daar altijd maar langs dat water en vormt daar haar elzenpropjes die de soort in de winter erg herkenbaar maakt ten opzichte van de andere Nederlandse boomsoorten. Sijzen en vinkjes eten er graag de zaadjes uit.

Daar langs de waterkant wordt door haar de cyclus van het leven gesymboliseerd. Precies daar op de overgang van het land en het water is een enorme ecologische variatie mogelijk. Denk aan de oever van de Nijl, ook daar is de eerste beschaving uit onze herinnering ontstaan. Deze rand op de overgang van nat en droog staat de els en is vanwege die tegenstrijdigheid in de magie tevens aan venus als aan mars verbonden. Daarnaast overigens ook verbonden met mercurius, de zon en de maan.

Tegenstrijdig met haar aardse waterige kanten draagt zij een geschiedenis die dus ook met vuur verbonden is. De boomnimf Phoroneus zweef vroeger eens langs de waterkant en kwam de waterkoning tegen. Even later ontdekte hij het vuur als eerste. Vuur met elzenhout en elzenhoutskolen blijkt nog steeds tot de beste warmtebrengers te behoren.

Elzen vormen weliswaar geen hagen, maar zij vormen wel eens elzenwindsingels voor bescherming van bepaalde plekken tegen de wind. Dat is een mens die dat inplant. Het zijn ook mensen die allergisch zijn voor zo’n windsingel. De wind blaast het stuifmeel uit de katjes van de zwarte els de bebouwing door en wekken bij mensen hooikoorts op. De uitheems aangeplante elzen  die in Nederland aangeplant zijn zoals de hybride els Alnus spaethii “spaeth’ bloeien veel vroeger dan de Zwarte els. Ook die wekken hooikoorts op. Echter zijn de pollen van de uitheemse els niet heel lang in de lucht. De hybride els bloeit rond januari, de zwarte els begint in maart vaak te bloeien op een van de eerste warme lentedagen.

hybride els Alnus spaethii

Eilanden zoals aiaia waarop de heks van circe leefde en het eiland Ogygia van Calypso waren omzoomd door elzen.

De zwarte els is een pionier en word daarom niet zo oud. De boom word vaak niet veel ouder dan een eeuw als we over een oude zwarte els spreken.

Het gorgelen, opdrinken of het gebruik als lichaamswasmiddel is mogelijk met de zwarte  elzenschors-thee! Dit dient niet voor het genot der geneugten van een mens. Dit dient voor heling. Heling van keelpijn, koorts, of zweertjes, aften en wonden op de huid.

Zo kan de boom ons ook van allerlei waarden zijn. Voor de natuur speelt de zwarte els een belangrijke rol in de wereld der kevers. Met name het Glanzend elzenhaantje (Agelastica alni) is opvallend op de boom. Het zijn de kleine blauwe kevertjes die zeer vaak op de bladeren te ontdekken zijn. Verder zijn er nog wel zeker zo’n 150 soorten insecten die afhankelijk zijn van de boom.

Zo’n oerhollandse inheemse boom als de zwarte els is natuurlijk voor zeer veel onderdelen uit de keten van de ecologie van Nederland van belang. Een belangrijke rol spelen bijvoorbeeld ook de oude stobben van de els die in de waterkant blijven wegrotten. Zulke stobbes zijn van grote waarde voor allerlei planten. Hier groeien ook paddenstoelen van vele saprofyten op en groeit bijvoorbeeld de Elzenzegge (Carex elongata) graag.

De levende elzen langs de waterkant zijn goed voor het stabiliseren van de bodem en bewerken het bodemleven zo dat er veel meer leven in mogelijk is. Zo streeft de natuur altijd naar een nieuw stadium tot er een climax bereikt is. Het climaxstadium op een locatie wordt echter altijd door externe factoren  zoals klimaatfactoren, overstromingen, branden, ziektes of stormen teruggeworpen in een vroeger stadium van de successie. Dood vormt een markering van het einde en het begin van een cyclus.

De Elzenbundelzwam Pholiota alnicolis een zwam die gespecialiseerd is op dood hout van voornamelijk de zwarte els en wilgensoorten Salix spec.. Een heerlijk ruikende, maar enigszins bitter-smakende geelroestbruine plaatjeszwam.

De zwarte els kent ook meerdere parasieten die op haar als levende boom parasiteren, zoals bijvoorbeeld de elzenweerschijnzwam (Inonotus radiatus). Deze concentrisch gezoneerde bruingele zwam geeft vaak dikke druppels af wat we guttatie noemen. De harde strijd die de elzenweerschijnzwam wellicht levert bij het vernietigen van haar waardplant laat haar zweten. Guttatie komt ook bij planten voor zoals bij holpijp (Equisetum fluviatile). Bij planten heeft dit verschijnsel met de hoge worteldruk te maken op de plant. De plant perst letterlijk water uit haar bladeren. Als een zwam guttatie afscheidt kunt u het van dauw onderscheiden door er een likje van te nemen. Het zwammenvocht heeft te maken met een te grote hoeveelheid wateropname uit de waardplant. De vreemde smaak komt door het meekomen van andere stoffen uit de zwam of uit de boom.

Tevens is de zwarte els een boomsoort gebonden aan ectomycorrhizasymbionten. Deze schimmels beschermen de wortels van de boom en geven belangrijke voedingsstoffen door zoals fosfor en in ruil voor koolhydraten. Zonder dit soort hulp uit het schimmelrijk kunnen nagenoeg alle planten niet in leven blijven. Die schimmels vormen opvallende paddenstoelen in het bos. De ectmycorrhiza-vormende zwam, de groenige elzenmelkzwam (Actarius obscuratus), is wat minder opvallend. Onder ander omdat het hoedjesdragende paddenstoeltje wat groenig is. De ectomycorrhiavormende symbiont de elzenboleet (Gyrodon lividus) kan blauw verkleuren, maar is meestal viesgeel tot lichbruin. A-mycorrhizavormen schimmels beschermen ook wortels maar vormen geen opvallende paddenstoelen.

Het elzenbroek is een bos met stagnerend water. Zelfs in dit zuurstofarme milieu vind de els met haar zink- of vlakwortelsysteem een plekje. Haar wortels en zwamsymbionten hebben dan ook weinig zuurstof nodig. Door dikke horizontale oppervlakkige wortels te maken kan de zwarte els ondanks harde wind dat over het water aan zou kunnen komen aanwaaien zich toch goed vastknijpen in de grond.

De zwarte els is de balans. Gebruik de boom om in balans te komen als u eruit bent. Herinner de combinatie van mars en venus in deze boom.