“Onze witte metgezel”

Avondkoekoeksbloem – Silene latifolia subsp. Alba – White Campion

Avondkoekoeksbloem is een soort uit het geslacht Silene, waarvan er meer zijn in Nederland.  Avondkoekoeksbloem wordt ook wel eens Witte silene genoemd. De witte bloemen reflecteren veel UV-straling. Toch is het niet de enige silenesoort die witte bloemen heeft. De zeldzame Nachtsilene Silene noctiflora lijkt ook wit, maar de bloemen hebben van binnen een roze-achtige gloed. De Blaassilene Silene vulgaris hebben witte bloemen, maar deze soort is wel duidelijk anders vanwege de extreem, als een volle blaas, opgeblazen kelk onder de bloemblaadjes. Ook de Kegelsilene Silene conica uit de duinen heeft een lichtelijk opgeblazen kelkje, maar minder bolstaand dan de blaassilene. Ditzelfde kelkje is bij onze Avondkoekoeksbloem iets kleverig. De Gaffelsilene Silene dichotoma lijkt wel op de Avondkoekoeksbloem, maar komt enkel in Zuid-Limburg voor. De Franse silene heeft ook witte bloemen, maar deze bevatten vaak een donkerrode vlek waarmee hij zijn identiteit meteen onthuld. De Oorsilene Silene otites is een bijzondere soort uit onze duinen, hij heeft geelgroenig gekleurde bloemen.

Dan hebben we nog de Echte koekoeksbloem Lychnis flos-cuculi. De Echte koekoeksbloem bloeit net zoals de andere koekoeksbloemen tegelijk met het moment dat de gelijknamige vogel, de Koekoek, zich laat zien. In mei slaat deze natuurlijke koekoeksklok zijn eerste uur. Deze Echte koekoeksbloem heeft duidelijk roze bloemen en de vorm van de bloemblaadjes bestaat meer uit lijnvormige elementen dan de overige koekoeksbloemen. In Nederland zeggen we ook vaak Dagkoekoeksbloem gedag. Dit is een veel voorkomende Silene met rozerode bloemen. De Pekbloem Silene armeria lijkt op de Dagkoekoeksbloem, heeft ook rozerode bloemen. Pekbloem verwildert soms vanuit tuinen, maar durft niet werkelijk de natuur in te trekken.

Onder het geslacht Silene leven in Nederland nog meer soorten, maar deze soorten zijn in hun uiterlijk wel duidelijk anders. Deze Silene-soorten zijn Hemelroosje Silene coeli-rosa , Prikneus Silene coronaria, Rode pekanjer Silene viscaria en Besanjelier Silene baccifera. Deze soorten zijn allemaal afkomstig uit tuinen, maar wagen zich af en toe in het wild en proberen de natuur voorzichtig te ontdekken. Alleen de Besanjelier, met zijn groenachtig witte bloemen, is al lange tijd een wilde soort, maar is nog steeds zeldzaam.

Onze Avondkoekoeksbloem wordt in Frankrijk Compagnon genoemd. Hier in Nederland heeft deze compagnon een compagnon. Door zich hiermee te kruisen creëert hij af en toe een andere compagnon. Hij kruist zich dan met de Dagkoekoeksbloem, waaruit de roze-bebloemde en donkerroodgekleurde kelk-dragende Bastaardkoekoeksbloem Silene x hampeana ontstaat.

De Avondkoekoeksbloem zelf heeft ook twee verschillende versies. De plant vormt vrouwelijke en mannelijke planten. In de botanische terminologie noemen we dit tweehuizig. Aan de mannelijke plant zitten bloemen met 10 nerven en een redelijk smalle kelk. De vrouwelijke plant heeft grotere bloemen welke 20 nerven bevatten, vijf stijlen en een bollere kelk. Beide staan gelukkig wel tegelijk in bloei, van mei tot oktober. Op bovenstaande foto’s zijn enkel vrouwelijke bloemen te zien.

Wanneer u op een middag in juli door de natuur kruipt is het zeker niet onmogelijk een verwelkt ogende Avondkoekoeksbloem tegen het lijf te kruipen. Dat komt niet omdat in juli vele Avondkoekoeksbloemen verwelkt zijn, maar dat komt omdat op middagen Avondkoekoeksbloemen er verwelkt uitzien. De bloemblaadjes hangen er overdag erg slordig bij, maar transformeren in de avond tot een trots stralende bloem. Wanneer u op een zomeravond, vanwege een diepe blik in uw glaasje, door de natuur kruipt en u een Avondkoekoeksbloem tegen het lijf kruipt, neem dan eens een snuifje aan de lucht rondom de witte bloem. Een zoete geur zal uw neus vullen en de uitgestrekte bloemblaadjes zullen het beeld van de bloemen, zoals op bovenstaande foto’s, verrassend verdringen.

Het is goed mogelijk dat er nachtvlinders om u heen zullen gaan vliegen. De zoete geur is namelijk niet voor dronken nachtbrakers, maar voor nachtvlinders bestemt. Nachtvlinders zijn wezens, die in het donker levend, zich laten leiden door geur en door het maanlicht. Ze leefden altijd in een zeer donkere wereld, waarbij de maan HET oriëntatiepunt was. Tegenwoordig zijn nachtvlinders verwarde beestjes. Overal nemen ze manen waar en vliegen soms hele nachten in rondjes om een moderne maan. Gelukkig hebben zij hun geurorganen ook nog. Op de Avondkoekoeksbloem zal u voornamelijk nachtvlinders met een lange roltong zien zitten. De bloemen hebben de ingang ontoegankelijk gemaakt door een bijkroontje die de kroonbuis bij de top grotendeels afsluit. Zo´n roltong is een uitermate geschikt gereedschap om toch in te breken.

Wanneer u in bovenbeschreven beschonken toestand de plant tegen bent gekomen weet u in ieder geval dat er een grote kans is dat u langs een akker of langs een wegberm kruipt, het kan ook dat u zich onder een berg hakhout bevindt. In dat geval luidt het advies niet meer te drinken die avond. Het is eventueel ook mogelijk dat u langs een spoorweg kruipt, dus dan moet u echt goed gaan opletten om niet in tweeën te eindigen die avond. Als u opmerkt dat u schuin kruipt, dan kruipt u waarschijnlijk op een helling of op een puinhoop. Al deze aanwijzingen kunnen u misschien enige oriëntatie bieden als u zich ooit in een dergelijk hachelijke situatie bevindt. Als u een boel koude voelt, dan zou u ook aan het Baikalmeer in Siberië terecht gekomen kunnen zijn. Het verspreidingsgebied strekt zich richting het oosten tot daar uit. In dat geval is het advies om er een leuke onverwachte vakantie van te maken of hulp in te schakelen.

Hopelijk herinnert u dit allemaal de volgende ochtend nog, zeker als u in Friesland of Groningen woont, want daar zijn Avondkoekoeksbloemen zeldzaam. Elders zijn ze in Nederland tamelijk algemeen en gedragen zich als een pionier (zie Akkerandoorn).

Er is een nachtvlinder, genaamd Anjeruiltje Hadena bicruris, die het gemunt heeft op de Avondkoekoeksbloem. Het zijn de rupsen van het Anjeruiltje die één van de grootste bovengrondse vijanden zijn van de Avondkoekoeksbloem. Ze vreten de zaden en de vruchtbeginsels massaal van de plant nadat ze uit hun eieren zijn gekropen, die trouwens alvast in de Avondkoekoeksbloem waren neergelegd door de moeder. Gelukkig voor de Avondkoekoeksbloem zijn er wel veertien soorten wezens die voor hem opkomen. Het zijn veertien sluipwespsoorten. Deze parasiteren de rupsen en pesten de meeste hierdoor de dood in. Het individu van de plant, waarop dit plaatsvindt, heeft hier weinig baat bij, omdat de sluipwespen meestal pas toeslaan als de rupsen bijna hun maagje vol hebben gegeten voor de rest van hun rupsenleventje. Maar de sluipwespen voorkomen op deze manier wel een sterke toename van de volwassen vlinderexemplaren en daarmee indirect ook een toename van de rupsen.

Het is goed om te beseffen dat deze drie organische factoren (Plant, planteneter en diens parasieten) een balancerend systeem vormen. Bij een snelle klimaatverandering zou het kunnen dat één van deze organische factoren gedwongen wordt zich sneller te verplaatsen dan de andere twee organische factoren. In dat geval raakt het systeem uit balans en gaat bijvoorbeeld één van de organische factoren een snelle toename in aantallen beleven en een andere organische factor zal dan een sterke afname kunnen beleven. De sterke toegenomen factor zal nog aanvullende schade aan kunnen brengen in het veranderde ecosysteem voordat er een nieuw evenwicht bereikt is.

Verstoringen in de ecosystemen kunnen ook veroorzaakt worden door landschapsversnippering (Het landschap wordt steeds vaker doorsneden door vaak onoverbrugbaar infrastructuur ). Zo kunnen Avondkoekoeksbloemen hierdoor in meer verspreide en kleinere groepen opgedeeld worden.  Het lijkt erop dat Anjeruiltje deze ontwikkeling nog wel bijhoudt. Maar het lijkt er wel op dat de sluipwespen het hier zeker wel moeilijk mee hebben. Ze kunnen steeds moeilijker de rupsen vinden of bereiken in afgesneden gebieden, waardoor de Avondkoekoeksbloemen in grotere mate aangevreten worden door de rupsen van het Anjeruiltje. Ook lijkt er te zijn ontdekt dat de Anjervlinder meer eieren afzet als er minder sluipwespen in de buurt zijn! Zo worden de planten steeds meer aangevreten. Als dit de trend is kan de Avondkoekoeksbloem steeds zeldzamer worden en, synchroon hiermee, ook het Anjeruiltje. Vervolgens worden de veertien soorten sluipwespen ook negatief geraakt. Zo’n disbalans van het natuursysteem kan steeds meer slachtoffers vragen.

Naast het Anjeruiltje heeft de Avondkoekoeksbloem nog een vijand. Ustilago violacea is een brandschimmel die via bestuivende insecten op de plant terechtkomt. Hij springt van de bestuiver af en gaat zich nestelen in Avondkoekoeksbloem. Dat doet hij door delen van de bloemen weg te werken, kapot te maken, te verwijderen. Dan zal hij in de helmhokjes zijn eigen sporen gaan produceren. De schimmel heeft zo een perfect plekje verovert, maar de plant is hiermee verminkt en onvruchtbaar geworden. De natuur is opofferingsgezind.

Deze schimmel is een belangrijke ziekte die samen met gespecialiseerde bladluizen en het Anjeruiltje Avondkoekoeksbloem in Europa in toom houdt. In Amerika komt Avondkoekoeksbloem voor zonder deze vijandelijke samenhorigheid. Ongeveer 200 jaar geleden is de Avondkoekoeksbloem via graantransport daar terecht gekomen. Vanwege gebrek aan natuurlijke vijanden is de plant daar gaan transformeren.

De planten in Amerika hebben een energieoverheveling uitgevoerd. De energie die in Europa gaat naar verdediging bleek in Amerika overbodig te zijn waardoor het kruid de energie naar de aanval verplaatst heeft. Zijn rustige en zichzelf beschermende karakter transformeerde via een vruchtbaarheidsritueel, in de vorm van een energieverplaatsing. Hij transformeerde naar een karakter gericht op snelheid en massale voortplanting. Dit heeft het resultaat dat de Avondkoekoeksbloem hier veel meer bloemen en zaden per plant aanmaakt, sneller groeit, 20% groter wordt en de zaden sneller kunnen kiemen. Het is uiteraard een prachtig gegeven dat de natuur dit in zich heeft zitten, maar wat minder prachtig is, is dat Avondkoekoeksbloem in Noord-Amerika hierdoor een invasieve exoot is geworden (Zie Amerikaanse vogelkers).