“Osmund en de gebroken heerschappij”

Koningsvaren – Osmunda regalis (Royal Fern, Flowering Fern)

 

Ondanks zijn misleidende uiterlijk hebben we hier toch echt met een varen te maken. Deze varen wordt koninklijk genoemd vanwege zijn mogelijkheid om tot een reusachtige gestalte uit te groeien. De Koningsvaren doet dit altijd op zijn dooie gemakkie, hij neemt er dus uitgebreid de tijd voor en groeit ontzettend langzaam. Eer de Koningsvaren drie meter hoog is zijn er dan ook meer dan honderd jaren voorbijgegaan. Met zo’n grootte is deze varen dan ook één van de hoogst groeiende varens ter wereld, de Boomvarens Cyatheales uitgezonderd.  De bladeren zelf zijn opgedeeld in heel veel kleine deelblaadjes. De kleine deelblaadjes hebben aan de onderzijde een kleine uitstulping, leuk om eens te bekijken als u de plant tegen komt.

Het is niet nuttig om op zoek te gaan naar reusachtige varens. Als u de plant tegenkomt zal hij waarschijnlijk niet drie meter hoog zijn. Ook in Nederland zijn er exemplaren die rond de honderd jaren oud zijn, maar die zijn niet zo hoog uitgegroeid. Dat komt doordat deze varen enkel zo groot wordt als hij op een goed beschutte plek staat en hij in Nederland toch vaak op minder beschutte plekken groeit. Dat is niet slim, denkt u nu…. Dus, waarom doet die varen dat dan?

De kieming van de Koningsvaren vergt andere standplaatsfactoren dan de volwassen sporofyt nodig heeft om zich optimaal te ontwikkelen. Dit is geen vreemde eigenschap voor langlevende planten. Aangezien we in Nederland vaak in stand willen houden wat er al is en daarmee de natuurlijke successie manipuleren om te stagneren, veranderen de omgevingsfactoren rondom de Koningsvaren nauwelijks. De successie wordt telkens door beheeringrepen teruggedrongen. Met het beperkte oppervlak en de noodzaak om zeldzame planten in Nederland te behouden is het ook lastig om dit hier anders aan te pakken.

De zogenaamde voorkiem die de Koningsvaren in den beginne vormt, vanuit een spoor, vestigt zich alleen op een open plekje in zand- of veengrond. De superkleine voorkiem (= Prothallium) kan heel gemakkelijk bedolven raken onder afgevallen bladeren of ander natuurlijk afval als hij zich in een te dicht begroeid stukje vestigt. Dan kan hij niet meer goed functioneren. Dit is een lastig gegeven omdat de volwassen sporofyt juist graag in een schaduwrijk, laaggelegen plekje leeft, waar automatisch vaak wél natuurlijk afval naar beneden dwarrelt.

Deze tegenstrijdigheden hebben in Nederland geresulteerd in het voorkomen van de plant in oude ijle rietlanden, beschaduwde slootkanten, natte heide en veenmoerassen. De overeenkomst tussen deze leefomstandigheden is het lage aantal bomen in de directe omgeving. Toch komt de plant ook wel voor in zure, natte loofbossen. Hier zal ook vooral de bovenlaag (Bomen/struiken) van de standplaats van invloed zijn op het voorkomen van de varen. Om de Koningsvaren te behouden in de natuur kan er beter omheen gemaaid worden en begrazing moet zo min mogelijk toegepast worden.

De Koningsvaren is op hoge zandgronden en in laagvenen plaatselijk vrij algemeen, maar in de rest van het land zijn ze zeer zeldzaam. Op zand kunt u de plant verwachten samen te groeien met de varen Dubbelloof Blechnum spicant, in laagveen kunt u vaak Zonnedauw Drosera spec. , Zachte berk Betula pubescens, Wilde gagel Myrica gale en de Kamvaren Dryopteris cristata in zijn gezelschap terug vinden.

Varens staan symbool voor oprechtheid. Alle varens verdienen het om koninklijk genoemd te worden. Primitieve varens en varenachtige waren de allereerste landplanten op aarde die een transportsysteem in hun lichaam voor water hadden gevormd via vaatbundels. Hiermee hebben zij de zwaartekracht op deze bijzondere en blijkbaar duurzame manier overwonnen op het land. Hierdoor konden planten veel groter worden.

Nadat de varens en varenachtige deze formidabele stap hadden gezet, hebben ze miljoenen jaren de heerschappij op aarde in handen gehad en zijn er vele soorten ontwikkeld, van kleine vliesvarentjes tot aan boomvarens met een grote houten stam. Zij waren miljoenen jaren lang heer en meester van de plantenwereld!!! Dit is niet te vergelijken met het schamele aantal jaren dat inmiddels onze wel bekende kruiden, grassen, struiken, cactussen en bomen water transporteren.

De resten van deze reusachtige varen-natuur is op aarde nog steeds terug te vinden. De resten uit het verleden zijn omgevormd tot steenkool. In deze varen-natuur noemen we de groep van varens en varenachtige gezamenlijk Vaatcryptogamen Pteridophyta, die overigens ook uit Mosvarens en Paardenstaarten Equisetales, Wolfsklauw Lycopsida, Kroosvarens Azolla en Biesvarens Isoëtaceae bestaan. Dit zijn allemaal sporenplanten.

Het verschil tussen echte varens en die varenachtige zijn de ver ontwikkelde bladeren van varens, die een  uitgebreid nervenstelsel hebben. In uiterlijk ziet iedereen het verschil en lijkt het niet eens voor de hand om de Paardenstaarten en Wolfsklauwen tot varenachtige te rekenen. Het is de voortplanting en de levenscyclus, met het prothalliumm, waarin de overeenkomst duidelijk wordt (Zie Adelaarsvaren).

Water speelt een onmisbare rol voor de voorkiem. De planten planten zich voort met behulp van sporen en een prothallium waarin de zaadcellen naar de eicellen moeten zwemmen. Hier is water in de omgeving voor nodig. De dominantie op aarde der varen en varenachtige is afgebroken vanwege deze eigenschap. Door klimaatverandering waarin het klimaat kouder en droger werd zijn al die soorten uitgestorven.

Tegenwoordig zijn de levende resten van dit varenvolk voornamelijk in de tropen terug te vinden, ook nog in de vorm van boomvarens die zeer hoog kunnen worden. De soortenrijkdom van varens is hier nog steeds bijzonder groot. In Europa daarentegen is de soortenrijkdom van varens ongeveer het laagste ter wereld. Toen de varens door ijstijden omlaag verdrongen waren, bleken zij na afloop nooit meer grootschalig omhoog te kunnen kruipen over de aardbol. In Europa vormden de Alpen een extra “varen-kering” waardoor de meeste varens nooit meer Nederland bereikten.

Met de twaalfduizend Vaatcryptogamen  ter wereld is de klasse van de varens nog steeds het grootst als we spreken over soortenrijkdom en niet over aantallen. Een aantal varens zijn sterk genoeg geweest om de barre tocht naar Nederland terug te maken en die tocht te overleven. Het zijn maar dertig soorten en de helft daarvan is zeldzaam.

Eén van de bikkels die ons natte landje terug heeft gevonden is de Koningsvaren. Op het eerste gezicht lijkt hij niet eens op een varen. Het zijn die grote bruine pluimen die aan de plant zitten die u op het verkeerde been kunnen zetten. Het zijn net bloemen! De plant werd vroeger ook wel ‘Grote pluimvaren’ genoemd. Maar als het bloemen waren dan was dit natuurlijk geen varen. Om precies te zijn, dit zijn zijn sporenvormende organen!

In principe zijn het gewoon bladeren waarvan de bladschijven teruggedrongen zijn tot de hoofdnerf en rondom die hoofdnerf zijn vele bruine sporenhoopjes gaan groeien. Vervolgens (of voorafgaand?), is dat vruchtbare blad verticaal gaan staan. Als deze fertiele bladeren goed rijp zijn is de kleur goudbruin geworden.

Op één blad zitten ongeveer een half miljard sporen verstopt! Rondom de sporenhoopjes (genaamd Sporangia) van andere varens is meestal een dekselvliesje (genaamd annulus) die de hoopjes toedekt. Op geschikte momenten opent het annulus zich en laat een aantal sporen ontsnappen uit de sporangia en sluit zich dan weer. Dit wordt in droge periodes gedaan, zodat de wind de sporen extra ver kan meenemen. Varens hebben dus wel degelijk droogte nodig. De Koningsvaren wijkt hiervan af en heeft niet zo’n handig regelklepje.

De sporendragende organen van de Koningsvaren staan in bloei van april tot december, terwijl andere varens vaak het gehele jaar door sporen vormen. In plaats van het handige regelklepje zitten de sporen van de Koningsvaren in kleine balletjes verstopt. Deze balletjes hebben twee andere klepjes die verticaal open springen en toch de verspreiding van de sporen nog managen. Deze regeling rondom de verspreiding van sporen is nodig omdat de sporen maar kort kiemkrachtig zijn. Binnen een korte tijd moeten zij dus een geschikte thuis hebben gevonden. Geen enkele vorm van nutteloosheid wil de Koningsvaren zich permitteren.

De Slavische mythologie geeft aan dat de sporen magische krachten bevatten. De magische sporen kunnen alleen op de nacht van Kupala (midzomernacht) bemachtigt worden. U zult in een magische cirkel moeten gaan staan om uzelf te beschermen tegen tegenwerkende donkere krachten. Eenmaal in het bezit van de sporen kunt u sluiers van illusies doen verdwijnen, demonen verslaan en de taal van bomen kunnen verstaan.

Als de sporen gewoon op een natuurlijke manier op de bodem terecht zijn gekomen dan zal de vervolgens ontwikkelde voorkiem met hormoonafscheiding kunnen voorkomen dat sporen van andere varensoorten direct in de omgeving zich gaan ontwikkelen.  Andere hormonen die het prothallium afscheidt, stimuleren weer prothallia van dezelfde soort. Hiermee wordt kruisbevruchting op een ingewikkelde wijze gestimuleerd. Bijzonder aan het prothallium is ook dat hij wel tientallen jaren kan blijven leven en zich door knopvorming zelfs kan vermeerderen! Bijzonder omdat het enkel een voorstadia is van de volwassen varen. De varen kan zich dus vanuit twee generaties voortplanten.

Vroeger toen de natuur nog meer zijn gang kon gaan stond de Koningsvaren veel vaker in de Nederlandse bossen. Op dit moment is een Koningsvaren een beschermde soort, zowel in Nederland als België. Het is o.a. zover gekomen door ruilverkaveling en daarmee gepaarde natuurvernietiging en omvorming en ook doordat mensen de varens regelmatig uit hun natuurlijke omgeving weggroeven om mee te nemen. Er is een tijd geweest dat de Koningsvaren ontzettend ín was! Iedereen had een Koningsvaren in zijn tuin staan. Dit is erg schadelijk omdat de varen zooo langzaam groeit. Als u echt graag een bijzondere varen in de tuin wilt hebben, kweek hem dan zelf op vanuit sporen. Dit is niet moeilijk.

Koningsvaren werd ook regelmatig door Orchideeënkwekers uitgestoken. De varens werden verwerkt als kiembed voor orchideeën. Waar de plant vroeger ook veel voor gebruikt werd, was de werking tegen Klem. Klem is een infectieziekte door de tetanus-bacil, wiens neurotoxine leidt tot spierpijn, spierstijfheid van de kaken en uiteindelijk tot aanhoudende spierkrampen. Door de jonge scheuten van Koningsvaren in een fles met regenwater te stoppen ontstond uiteindelijk een smerig mengsel dat goed tegen Klem werkt. De wortel kan goed tegen kneuzingen en ontstekingen werken en is hiervoor ook eeuwenlang gebruikt.

Bijzonder aan de wortelstok is dat deze bolvormig is en een doorsnede van wel dertig centimeter heeft! Bovenaan is een soort korte stam gevormd en steekt maar net boven de grond uit. Op de stam liggen altijd dode resten van bladeren uit voorgaande jaren die er nog aan vast zitten. Eronder zit de varen ook goed verankerd met vele wortels. Deze varen is veel beter verankerd in de grond dan de meeste varens.

In de kern van de wortels bevindt zich het hart van Osmund de waterman. Deze kern is wit van kleur en bezit vele medicinale kwaliteiten, voornamelijk voor de buik en de darmen. Osmund is een man geweest van het sterrenbeeld waterman. Osmund werd op een dag aangevallen door Denen. Omdat Osmund een gezin had, koos hij het hazenpad. Hij nam zijn gezin aan de hand en nam ze mee naar de Groote varen (Volksnaam). Deze varen was zo groot dat hij zijn gehele zin inclusief zichzelf, eronder kon verstoppen. Zo ontkwamen zij aan de bloeddorstige aanval van deze Denen.

Het waren de grote reusachtige steriele bladeren die dit gezin gered hadden. Het moet  lente of zomer zijn geweest, want vanaf de lente verschijnen zij en in de herfst sterven de bladeren af nadat zij eerst een goudgele/bruine kleur hebben gekregen. Op een goeie plek kunnen zij wel twee meter lang worden. De plant moet meerdere lange bladeren hebben gehad om het gezin er veilig onder te kunnen laten schuilen. Of het gezin van Osmund de waterman nat was geworden als het had geregend is een moeilijke vraag. Het bladoppervlak heeft een waterafstotende werking en begeleidt het water naar de grond.

De Koningsvaren is lid van de Koningsvarenfamilie Osmundaceae, die in Nederland enkel door de Koningsvaren zelf vertegenwoordigt wordt.

De Koningsvaren zelf staat symbool voor dromen, omdat men er in al lang vervlogen tijden bovenop sliep. Hoe dit eruit heeft moeten zien is iets waarop u uw fantasie vrij mag loslaten.