“De koningin van het water”

wilg (Salix spec.) Willow

Wilgen zijn van groot belang voor het ecosysteem in Nederland. Het aantal insecten dat de boom als voeding gebruikt nadert de 500. Er zijn verschillende wilgenhaantjes, vlinders, bijen, wespen, galvormers en meer insecten die van wilgen eten, en niet te vergeten natuurlijk de bekende wilgenhoutrups (cossus cossus), waarvan de rups op wilg leeft en op de lange termijn stambreuk op zou kunnen opleveren, maar de wilg bijvoorbeeld ook kwetsbaarder maakt voor schimmelaantastingen. De rupsen leven twee tot vier jaar in de stamvoeten van bomen. Echter is er ook nog de kans dat een nieuwe generatie rupsen op dezelfde plek zal gaan leven. Tegenwoordig komen zij in de stad en buitengebieden met name voor op bomen die door maaischade een makkelijke ingang bieden.

wilgenhoutrups

Wilgen zijn de oorspronkelijke bewoners van de delta van Holland. Wilgenhout is oorspronkelijk altijd als beste klompenhout beschouwd door de Nederlanders. Tegenwoordig worden klompen ook vaak van populierenhout gemaakt. Dit is geen verbetering van de kwaliteit, maar wordt veroorzaakt door het gemakkelijker verkrijgen van goedkoop hout via populierhoutproductie.

Ons waterland is inmiddels bedijkt, rivierbeddingen zijn vastgelegd, afwateringsslootjes en gemalen zorgen voor droge voeten in de polder; de oorspronkelijke deltanatuur is nu moeilijk te vinden. De rivieren bedekten in vroegere tijden complete gebieden waarbij de rivierbedding zich verlegd en overstroming in de natuurlijke balans thuis hoort. Het ecosysteem in onze wetlands was afgestemd op deze overstromingen.

wetland met zoetwatergetijde-wilgenbos

De bodem in wilgenbossen bestaat uit humuslagen die zich afwisselen met sliblagen van overstromingen. Dit heeft ten resultaat dat de stikstofrijkdom in de bodem hoog is. Wanneer de stroomsnelheden van het water in het bos niet te hoog zijn zullen hoge grote brandnetels (Urtica dioica) hier komen te groeien. Weinig andere soorten kunnen de brandnetels in dergelijk geschikte omstandigheden voor hen verdringen. Ook dauwbramen (Rubus caesius), haagwinde (Concolculus sepium),  bitterzoet (Solanum dulcamara) , kleefkruid (Galium aparine), riet (Phragmites australis), rietgras (Phalaris arundinacea), gewone smeerwortel (Symphytum officinalis), fluitenkruid (Anthriscus sylvestris), groot springzaad (Impatiens noli tangere), brede wespenorchis (Epipactis helleborine), bloedzuring (Rumex sanguineus) en bittere veldkers (Cardamine amara) zijn voorbeeldsoorten die in wilgenbossen te vinden kunnen worden. Rietgras lijkt sterk op riet maar heeft geen behaard tongetje waar riet dit wel heeft. Het tongetje dat vele grassoorten van elkaar doet onderscheiden bevindt zich op de overgang van het blad met de stengel.

Deze slideshow vereist JavaScript.

In bovenstaande dia’s zijn de bittere veldkers, brede wespenorchis, gewone smeerwortel, kleefkruid, riet, haagwinde, bitterzoet en groot springzaad te zien.

Het riviergeweld van een overstroming slaat delen van bossen kapot, verstikt of rukt gehele vegetaties weg en vaak staan bossen in delta’s tijdens de wintertijden regelmatig in het water. Van onze inheemse boomsoorten behoren de wilgen tot de bomen die het beste bestand zijn tegen overstromingen. De langwerpige blaadjes zijn gestroomlijnd en breken hierdoor minder makkelijk van hun twijgjes af. Wanneer een wilg een klap krijgt door riviergeweld en uiteen wordt gereten, de stam doet breken, de wortels doet afscheuren of de wortels voor een lange periode laat verstikken door hen lange tijd onder water te zetten, zelfs dan is de wilg voorbereid.

wilg onder water

De wortels van alle bomen hebben zuurstof nodig. Zelfs de wortels van wilgen of de wortelstokken van riet hebben zuurstof nodig. Riet is hol en geleidt op die manier zuurstof naar zijn wortels.

rietkraag 

De wilg kan gebrek aan zuurstof gewoon lang weerstaan en kan verstikte wortels makkelijk vervangen voor nieuwe wortels. De nieuwe wortels die worden gevormd na problemen van de oorspronkelijke wortels worden adventiefwortels genoemd. Dit soort wortels zijn in het wilgenbos gemakkelijk te aanschouwen. Zelfs omgewaaide wilgen kunnen opnieuw gaan wortelen.

adventiefwortel wilg

Wilgen zijn bomen met een enorme regeneratiekracht. Hak een dikke wilg om, steek een wilgenstok in de grond, snoei al zijn takken eraf, gooi wilgenhout op de grond, verstik zijn wortels voor langere tijd; in al deze gevallen kan een wilg zich in principe in leven houden. Essentieel voor de wilg is echter wel licht!

De wilgen zijn pioniersoorten. Wilgen veroveren gebieden waarop nog geen andere bomen groeien. Zij faciliteren de groei van het hierop volgende bostype uit de successie die bijvoorbeeld uit essen-elzenbos kan bestaan. Echter is binnen het wilgengeslacht wel aan te geven dat de meeste wilgenstruikvormers tot de puurste pioniersoorten behoren in het wilgenbos. Zo zien we langs de bosranden wilgenstruiksoorten zoals katwilg (Salix viminalis), geoorde wilg (Salix aurita) of amandelwilg (Salix triandra).

amandelwilg

 (Zoek op Bijvoet Tegemoet meer over amandelwilg)

De struik de geoorde wilg lijkt op de grauwe wilg (Salix cinerea), maar de geoorde wilg is minder krachtig tegen concurrentie. De knoppen van de geoorde wilg zijn rood en bolrond, deze struik kan maximaal drie meter hoog worden en heeft omgekeerd eironde blaadjes met aan de voet vaak oortjes, in tegenstelling tot de meeste wilgen (langwerpige dunne blaadjes).

De grauwe wilg kan twee keer zo groot als de geoorde wilg worden. Ook haar blaadjes zijn vrij breed en 5 tot 10 cm lang. Toch wel langwerpig te noemen en daarbij boven het midden het breedst. De onderzijde van het blad en de knoppen en jonge twijgen zijn viltig behaard. Ze kruist vaak met de boswilg (Salix caprea).

grauwe wilg uitkomend blad

Ook de boswilg is een struikvormer (wat wil zeggen dat ze meerdere stammen bij elkaar aanmaken). De boswilg kan als beste van alle inheemse wilgen op drogere gronden groeien. Dit kunt u onthouden aan de naam. De blaadjes van de boswilg zijn dan ook veel minder smal gestroomlijnd. De struik ontwikkelt zich soms toch als een boom en kan maximaal wel 10 meter hoog worden. Deze wilg verdraagt hoog grondwater zelfs niet zo best. De wilg wordt ook waterwilg genoemd en in andere bossen dan wilgenbossen kan deze wilg inderdaad op water wijzen. Onder de wilgensoorten is dit juist een soort die meer droogheid kan verdragen.

De wilgensoorten die in het centrum van een wilgenbos domineren zijn voornamelijk de twee boomvormers de schietwilg (Salix alba) en de kraakwilg (Salix fragilis). De kraakwilg komt minder vaak voor dan de schietwilg. Ze is te onderscheiden doordat de twijgen bijna een 90⁰ hoek met de stam maken en een extra duidelijk knakkend geluid te horen is bij het afbreken ervan, vanwaar de naam kraakwilg. De kraakwilg verdraagt ook geen schaduw dus moet bijbenen met de schietwilg richting die twintig meter hoogtegroei.

schietwilg

De schietwilg is de meest algemene wilgensoort van Nederland. De knotwilgenlanen, knotwilgen langs sloten in steden en overige knotwilgen zijn meestal de schietwilg.

geknotte schietwilgen

Knotwilgenbossen zijn al zeker 2300 jaar aanwezig in Nederland en worden grienden genoemd. De mens gebruikt de wilgensoorten al eeuwenlang vanwege hun sterk buigzame twijgjes. De twijgjes worden gevlochten voor hekjes, schuttingen, manden, zinkstukken voor dijkbouw, matten, visfuiken, als bindmiddel in het algemeen en bijvoorbeeld ook voor matten die dienen om oevers op hun plek te houden. Deze matten voorkomen dat de oever veel afkalft. Totdat de matten op natuurlijke wijze verdwijnen hebben oeverplanten de kans om zich op de oever te vestigen en hiermee de oever op een ecologische wijze te behoeden voor afkalving. De wilgen werden vroeger ook wel bindhoutbomen genoemd. In de Haïtiaanse en Afrikaanse VouDou worden mensen via het leggen van knopen in wilgentwijgen op afstand betoverd en beïnvloed.

oeverbeplanting behoedt ook tegen afkalving (hier gele lis (Iris pseudacorus))

(echter wordt er op de locatie op deze afbeelding niet veelvoudig gebruik van gemaakt.)

De schietwilg heeft een vrij grote concurrentiekracht en kan zeer groot uitgroeien. Net zoals de meeste wilgen groeit de schietwilg zeer snel. In lengtegroei en in diktegroei. Deze boom kan twintig meter hoog worden. De boom investeert zijn energie in  snelle groei, maar lijkt hierdoor wel iets op te offeren. Het hout van de (schiet)wilg is zacht, vanwaar de pionierende schietwilgenbossen langs rivieren ook wel zachthoutooibossen genoemd worden. In natte moerasbassen groeien de schietwilgen en kraakwilgen ook vaak samen met de zwarte populier (Populus nigra). Ooibos is de naam voor een nat rivier begeleidend moerasbos waarin overstromingen plaats vinden.  In overige broekbossen vormen vaak zwarte elzen (Alnus glutinosa.) of berken (Betula spec.) de bomenlaag. Een broekbos is een bos waarvan de vegetatie op een hoge grondwaterstand op natuurlijke wijze is afgestemd.

vruchtlichaam en melanineplaques van een zwam in wilg

Het zachte hout van wilgen maakt de boom ook extra kwetsbaar voor houtrot door schimmels. Wanneer een echte tonderzwam (Fomes fomentarius),harslakzwam (Ganoderma resinaceum), dikrandtonderzwam (Ganoderma adspersum), zwavelzwam (Laetiporus sulphureus), echte honingzwam (Armillaria mellea), schubbige bundelzwam (Pholiota squarrosa), korsthoutskoolzwam (Kretzschmaria deusta), wollige bundelzwam (Phaliota populnea),  tijgertaaiplaat ((Lentinus tigrinus)), echte vuurzwam (Phellinus igniarius), gewone oesterzwam (Pleurotus ostreatus), roodporiehoutzwam (Daedaleopsis confragosa),  waaierbuisjeszwam (Polyporus varius), anijskurkzwam (Trametes suaveolens) of een zadelzwam (Polyporus squamosus) op een wilg komt parasiteren, bijvoorbeeld via de ingang die een wond geboden heeft, gaat het rottingsproces vaak sneller dan bij de meeste andere boomsoorten het geval is.

De schimmels waarmee wilgenwortels in symbiose mee willen leven zijn echter in de natste moerassen niet als ectomycorrhiza aanwezig. Dit betekent dat er geen paddenstoelen te vinden zijn die met hun schimmelmantels de wortels ondergronds beschermen tegen negatieve invloeden van buiten en tevens de aanlevering van vele nutriënten verzorgen voor de boom. De afwezigheid van die ectomycorrhizaschimmels maakt dat de wilgen in dit nauwelijks te bereiken terrein voor andere boomsoorten toch wel gevoeliger worden voor aantastingen in het algemeen in vergelijking met wilgenbossen waar wel ruimte wordt geboden voor ectomycorrhiza. Wilg-gebonden ectomycorrhiza kunnen soorten zijn zoals vaalhoeden (Hebeloma spec.) en gordijnzwammen (Cortinarius spec.).

afstervende wilgen en riet in een zoetwatergetijdebos

Een bacterie-aantasting dat in wilgen ook voor afsterving zorgt is de watermerkziekte. De ziekte is zo genoemd omdat de takken een watermerk laten zien bij het doorzagen van een aangetaste tak op het zaagvlak.

Waar veel ruimte voor geboden wordt in wilgenbossen zijn epifyten. De epifyten zijn organismen die zonder nadelig effect op de gastheer, op een ander organisme leven. De wilgenschors herbergt vaak vele voedingsstoffen en vocht. De wilgen staan vaak in overige juiste milieuomstandigheden die de epifyten welgevallen. De scheefstand of scheefgroei van de stam, de hoeveelheid licht en luchtvochtigheid, de structuur, de ph-waarde en  voedselrijkdom van de schors, en de temperatuur hebben allemaal invloed op een rijke epifytische groei en tevens op de soortenrijkdom van de epifyten. Wilgenbossen bieden een juiste schors en een grote variatie binnen een geschikt klimaat voor met name de epifytische mossen. Andere loofbomen die rijk zijn aan epifyten zijn bijvoorbeeld appel  (Malus domestica) en walnoot (Juglans spec.). Aangezien de epifytensoortendiversiteit zich de laatste decennia drastisch verlaagd op de inheemse zomereiken (Quercus robur) vanwege de luchtvervuiling, bieden de nog aanwezige wilgenbossen een goed refugium. Als ook de wilgenbossen gaan verdwijnen liggen ernstige problemen in de lijn der verwachting betreffende epifytensoortenrijkdom in Nederland.

epifyten op een schietwilg tussen de brandnetels (Urtica dioica)

De wilg is in ecologische zin altijd een belangrijke boom geweest, maar ook in symbolische zin. De wilg is een boom waar vele saghen, mythes, symbolen, goden, volksverhalen en magische krachten aan verbonden worden. Zo wordt de wilg vrouwelijk gezien. In de biologische zin van het woord is het wilgenstruik- of –boomexemplaar óf vrouwelijk óf mannelijk (2-huizig en 1-slachtig). Als u een wilg aan haar katjes wilt herkennen dan moet u dus rekening houden dat de soort twee soorten katjes aanmaakt. In de magie draagt zij en haar krachten vooral een vrouwelijk karakter.

Aangezien de wilg aan water verbonden wordt en alle symboliek die aan water wordt verbonden zoals genezing, gezondheid, emoties en liefde, draagt zij ook deze krachten in haar mythologie. Daarnaast wordt de wilg ook sterk verbonden met de dood. Judas uit de bijbel zou zich hebben opgehangen aan een wilg. Zo worden sommige mannen op het eiland (Aeaea) van Circe in het verhaal van Odysseus opgehangen aan wilgenbomen.  Eerst werden de mannen door Circe in ossenhuiden ingepakt en daarna overgelaten in de bomen aan de kraaien.

Ook gele treurwilgen (Salix x sepulcralis ‘Chrysocoma’) werden met name vanzelfsprekend met treurnis en rouw  geassocieerd.

gele treurwilg (Salix x sepulcralis ‘chrysocoma’)

Artemis is de godin van de jacht en van de maan. De wilgen kunnen het getijde weerstaan en dragen hierdoor een associatie met de maan in zich. Het is gebruikelijk in plantenmagie om  planten met planeten te verbinden. De maan symboliseert de duistere of verborgen kant van ons innerlijk. Niet alles wat verborgen is, hoeft duister te zijn. De maan symboliseert ook onze dromen. Zogezegd kan de maan beschenen wilg onder een kussen zeer betekenisvolle dromen opwekken.

Onze emoties zijn ook als watergolven en emoties en gevoelens worden dan ook verbonden aan de wilg.

Ik wil u wel even een voorbeeld geven over hetgene dat bovenstaande informatie impliceert en ook werkelijk bedoelt. Het kan bijvoorbeeld zo zijn dat u een emotioneel probleem heeft. Laten we zeggen een emotioneel probleem waarbij u zich zal moeten aanpassen aan een nieuwe moeilijke situatie. Aangezien de wilg op mystiek vlak aan de maan en aan water gekoppeld is en zijn functie in het ecosysteem ook impliceert dat de boom transformatie van dood en verderf (riviergeweld) in zich herbergt, is dit een boomsoort die u bescherming kan bieden in het proces van aanpassing, overleving of omvorming.

De magische wilgensteun kan onttrokken worden door in communicatie met de wilg te treden en te vragen om deze steun. U kunt de wilg vragen om een twijgje of blaadje van hem af te halen om zijn kracht te mogen gebruiken. Dit blaadje of takje kan bijgedragen worden in een jaszak of in huis neergelegd worden. Dat wil zeggen dat u naar een wilg moet lopen en kunt zeggen: “Hey mattie, doe mij een takkie”….. En dan zegt de wilg: “Ben je nou helemaal betoeterd! Abenooitnie”. In zo’n geval zult u een ander exemplaar moeten raadplegen en de boom anders moeten aanspreken.

Wilgenbladeren kunnen ook in een heksenketel gemengd worden met andere geschikte tovermiddelen om liefde aan te trekken. De hekserij is een religie waarin de maan een essentiële rol speelt. Het tijdstip waarop magie wordt uitgeoefend is afgestemd en gepland op de maanfase. Door van wilgenhout een toverstok te maken kan de stok de magie binnen de hekserij zeer goed begeleiden vanwege haar maanassociaties. Naast het feit dat wilgentakjes een goed bindmiddel zijn, boden de heksenbezems gemaakt van berk (Betula spec.) en es (Fraxinus excelsior), samengebonden door wilgentakjes, ook de maankracht in zich.

De grote regeneratiekracht in de wilg symboliseert in tegenstelling tot de wilgenassociatie met de dood ook vruchtbaarheid. Wat juist een wil tot leven realiseert. De wilg is dan ook verbonden aan de symboliek van de dood en het opstaan uit de dood, de wederopstanding.

wilg is symbool voor de dood

De Kelten hadden een maanhoroscoop en een boomhoroscoop. In beide horoscopen kreeg de wilg een plek. De data die aan wilgen gekoppeld zijn verschillen in deze horoscopen. In de Keltische boomhoroscoop is de wilg gebonden aan 3 tot 12 september en van 1 tot 10 maart. Mensen die op deze data geboren zijn kunnen een wilg en een flexibele durfal genoemd worden. Wilgen zijn aantrekkelijke, melancholieke en empatische dromers. Doordat zij flexibel zijn, zijn ze gemakkelijk te beïnvloeden, maar de wilg zal altijd wat rusteloos blijven. De wilg wordt tevens verbonden aan de maan van het ontwaken met als belangrijkste thema wedergeboorte. De volle maan van het ontwaken verschuift rond april.

Een andere Keltische overlevering is het Keltische boomalfabet. Hier wordt de wilg met de letter S verbonden, waaraan de krachten der psyche, van het heel maken, van magische aanpassing en van de droomwereld aan verbonden wordt. De letter S is de eerste letter van de wetenschappelijke naamgeving van de wilg, Salix. Salix betekent “nabij water”.

Naast water is de wilg ook met vuur in associatie te brengen aangezien het vroeger traditie is geweest om grote poppen, gevlochten van wilgentenen in het vuur te gooien op midwinter. De zogenaamde winterheks werd hiermee aangemoedigd om weer te verdwijnen.

gehavende knot(schiet)wilg tussen fluitenkruid

De twijgen van wilgen werden ook wel in de bedden geplaatst van onvruchtbare vrouwen. De slangen van Proserpina kunnen met de op slangen lijkende twijgjes van de wilg uit de onderwereld op gelokt worden. De wilgentenen vormen de symboliek van slangen en slangen dienen als mystiek symbool voor de fallus. De slangen van Proserpina kunnen de onvruchtbaarheid genezen. In de loop van de geschiedenis varieert het doel van dit ritueel, van vruchtbaarheid opwekken naar het afweren van slangen.

In de middeleeuwen liepen de mensen die graag zouden willen trouwen op nieuwjaarsdag naar een hoge schietwilg. De schoenen werden uitgetrokken en met de veters aan elkaar gebonden. Zij wisten dat ze 9 kansen kregen om te krijgen wat ze zo graag wilden. Als de schoenen binnen 9 keer gooien in de kroontakken zou blijven hangen zal diegene het komende jaar gaan trouwen. Toch was het in tegenstelling tot vandaag de dag wel gebruikelijk om de uitdaging aan te gaan om de schoenen er ook weer uit te gaan krijgen. Dat is het echte werk!

Tijdens de klim kan het geluid van de met de wind meewaaiende takken goed gehoord worden. Dit geluid is eeuwenlang een belangrijke inspiratie van vele dichters geweest. De wilg is altijd aan muziek verbonden geweest, zo werden ook instrumenten van het wilgenhout gemaakt. Barden in de Keltische tijd maakten de kasten van hun harpachtige instrumenten (lieren) bijvoorbeeld van wilgenhout. Een bekend gezegde was de harp in de wilgen hangen. Dit betekent dat de dichtkunst vaarwel gezegd wordt.

Ook vinden we de verbondenheid van de wilg met muziek en poëzie terug in de mythologie. De dichter Orpheus liep ooit een grot in. Het was een grot waarin Persephone, de Godin van de onderwereld en tevens dochter van Zeus te vinden was. Orpheus werd begeleid door een wilg de grot in.

Persephone liet misschien een wilg in de grot groeien, wat overigens op zich een groot wonder is aangezien wilgen veel licht nodig hebben. Wellicht stond de wilg in een verlichte opening binnenin de grot. Op het moment dat Orpheus de wilg aanraakte werd Orpheus een dichterlijke en muzikale gave geschonken. Hij kreeg een lier in zijn handen en speelde en zong terwijl hij door de grot omlaag naar de onderwereld liep. Toen hij in de onderwereld voor Persephone en Hades een lied zong gebeurde er nog van alles in het verhaal. Voor nu is het enkel van belang dat in de wilg en in deze mythe het idee huist dat de duistere kant van het leven, de onderwereld, de inspiratie van de dichter en de muzikant kan zijn.

wilg heeft licht nodig

Om nog even terug te komen op de kracht van heling dat in de magie aan de wilg verbonden is. Een belangrijke aanleiding hiervoor is het feit dat het kauwen op wilgenbast hoofdpijn doet verhelpen. Uit de wilgenbast is de oorspronkelijke aspirine ook onttrokken. Tegenwoordig is een chemische vervanger in de markt die uw hoofdpijn acuter doet verdwijnen. Mensen met een kwetsbare maag krijgen nog steeds wel wilgenbasttabletten voorgeschreven. In vroegere tijden sneden de mensen de wilgenbast persoonlijk van de middel-dikke takken. De kracht is het beste werkzaam voordat de bladeren uitlopen. Zij legde het hout enige tijd in het altijd nabij gelegen water om te weken. Vervolgens kon de bast gekauwd worden.

Deze genezingskracht en de altijd zichtbare levenskracht van de weggerotte wilgen die toch door blijven leven hebben geleid tot het persoonlijk inzetten van de genezingskracht in het algemeen door simpelweg een wilgenonderdeeltje mee te dragen.

Ik wil deze monografie over de wilg graag afsluiten met een oud verhaal. Er was eens een jongen die grote vragen had over de betekenis van het leven. De jongen ging zijn dromen onderzoeken om wellicht de antwoorden te vinden. De jongen ontvangt echter totaal geen dromen in zijn slaap waardoor zijn plan totaal lijkt te mislukken. Totdat de jongen een oude wilg tegenkomt. De oude wijze wilg gaf de jongen zijn dromen en inzicht terug. Het afleggen van de zoektocht en moeten wachten op wijsheid symboliseert ervaring. De droomwereld die in de wilg verborgen ligt is goed te voelen in sommige wilgenbossen.

knot(schiet)wilg

Ervaart u deze energie in het bos dan kunt u ook wellicht in contact leren te treden met de wilgenfee. De wilgenfee staat vooral bekend om het stiekem achtervolgen van wandelaars en een beetje verveeld en mopperend  achter hen aan te lopen. Een irritante gewoonte die niet elke wandelaar apprecieert.

Wanneer u in harmonie met de irritante wilgenfee kunt omgaan, kunt u de ware kracht in de wilg aanschouwen. Observatie van de groei van een wilg over een geruime tijd biedt volgens de Kelthische kennis een diepe wijsheid. De observatie van de wilg leert de ziel beter de juiste weg naar het hiernamaals te vinden.