“Licht, hoop en hebzucht”

Fijnspar (Gewone spar)– Picea abies (Norway Spruce / Common Spruce)

 

Zonder zelf te flirten wordt de Fijnspar door miljoenen anderen versierd. Dit is natuurlijk dan ook een o, zo wonderschone kerstboom. In Duitsland hebben ze er vroeger zelfs een liedje voor bedacht, dat “Oh, Tannenbaum” heet. Tanne, zo heet de Fijnspar in het Duits. Dat liedje is vrolijk op Nederland overgeslagen en omgevormd tot “O, Dennenboom”, maar wij hebben toch echt een Fijnspar in de kamer staan en nooit een Grove den Pinus nigra.  Toch is het ook weer niet zó belachelijk dat we dit doen, omdat men vroeger alle naaldbomen gewoon aansprak met den óf spar, terwijl de werkelijke Grove den van nu, in die tijd Pijnboom werd genoemd. Wat trouwens ook meer op de wetenschappelijke naam Pinus lijkt.

De pijn van de Pijnboom wordt veroorzaakt door de naalden. Ook wanneer u in de kerstboom zal vallen na het omvallen van de gammele stoel waarvandaan u de piek wilde plaatsen ervaart u pijn hoor. Ook al is de Fijnspar niet een Pijnboom. Die naalden staan solo (s van spar) en niet duo, zoals bij de den (d van den).  De doorsnede van de naalden zijn ruitvormig. De naalden geven de opmerkelijke geur af aan een Fijnsparrenbos.

Naalden van Fijnspar

Iedereen die wel eens in een Nederlands bos heeft gelopen is vast wel eens een boom tegengekomen die verdacht veel op een kerstboom leek. En ik zal u dan verklappen dat dat best eens dezelfde soort zou kunnen zijn. De Fijnspar is in heel Europa zelfs nadrukkelijk aanwezig in vele bossen. In Nederland is de Fijnspar niet komen groeien omdat hij het klimaat zo geschikt vind en hij tijdens een natuurlijke trektocht hier verzeild is geraakt. De boom is hier voornamelijk in de achttiende eeuw grootschalig aangeplant omdat we de alle Nederlandse bossen toen kaal hadden gekapt. Deze boom kon goedkoop en makkelijk die grote kale delen weer opvullen en hopsakee! We hebben weer bos! Nu wil ik u wel verklappen dat een groep bomen in mijn ogen niet altijd een bos is.

Toch is de Fijnspar populair gebleven in bossen. Dit is voornamelijk omdat het hout veel opbrengt en handig te gebruiken is voor trappen, vloeren, muziekinstrumenten, papier en meer andere toepassingen. De grootste kwaliteit van het hout is de lichtheid en elasticiteit. De dode Fijnspar levert het befaamde vurenhout. En wat ook handig is; de boom kan goed in schaduw leven dus kunnen er dicht op elkaar staande monoculturen gecreëerd worden door de bosbeheerder.

Na honderd jaar kappen ze die bomen meestal om, terwijl in een natuurlijke situatie de Fijnspar wel vijfhonderd jaar oud worden! Gelukkig maakt het natuurlijke onderdeel “het klimaat” al vaak korte metten met dit soort plannetjes. Dergelijke monoculturen zijn erg kwetsbaar voor bijvoorbeeld insectenplagen en stormen. De mens doet daar zelf nog een schepje bovenop omdat deze monoculturen ook niet goed tegen luchtverontreiniging kunnen. Sterker nog, zo’n monocultuur is simpelweg niet goed voor de gezondheid van het gehele bos.

Maar gelukkig zijn wij mensen tegenwoordig zo ontzettend verantwoordelijk en zijn dit soort monoculturen verdwenen! Dit klinkt misschien ietwat sarcastisch, maar het is wel werkelijk waar dat het lijkt alsof de bosbeheerders zich steeds meer bewust zijn van het feit dat er een verschil bestaat tussen een groep bomen die naast elkaar zijn neergezet, en een levende bosgemeenschap. Boswachters weten waarschijnlijk altijd al wat een bos, een bos maakt. Maar dit is lange tijd niet in de bossen waar te nemen geweest.

Ook de Fijnspar kan best zijn plekje vinden in een gezond en gemengd bos; gemengd in leeftijden en in soorten. De laatste tijd zien we dit gelukkig steeds meer terug! Dat is echt heel goed voor de bosgezondheid.

Aan de andere kant horen die Fijnsparren helemaal niet thuis in ons Nederlandse landschap. Hiermee kunnen we dus concluderen dat het Nederlandse bos ecologisch gezien, beter af is zonder Fijnsparren. Maar wij mensen willen natuurlijk wel een kerstboom. O, maar de meeste kerstbomen worden inmiddels al op aparte plantages speciaal daarvoor gekweekt, dus in principe zou de Fijnspar het bos uitgebonjourd kúnnen worden. In Scandinavië daarentegen is het echt een ander verhaal. Daar hoort de boom ook thuis en is de boom tegelijkertijd nog steeds van grote economische waarde.

In Nederland is de Fijnspar toch ook zekerlijk een waardevolle boom. De Fijnspar is voor ons hét belangrijkste kerstsymbool die in één op de twee huishoudens te vinden is rond de kersttijd.

Wist u ook dat zelfs de kerstcadeautjes afstammen uit een bepaalde symboliek? Sorry? Ik versta u niet?

In de voorchristelijke Europese culturen was er ruim plaats voor natuurverering. Vooral de bomen werden als zeer krachtig gezien en zij verdienden alle lof. De groenblijvende bomen, zoals Hulst Ilex aquifolium en Fijnspar, werden op ontmoetingsplekken neergezet en vereerd omdat het groenblijven  symbool voor het eeuwige leven is. Aan deze bomen werd van alles geofferd. De bomen en de boomgeesten die erin huisden kregen allemaal cadeautjes en ze werden van alle kanten versierd. Bewustzijn van de eeuwige draai van het jaarwiel was voornamelijk in de winter benodigd.  De lente komt terug! Dit werd ook gevierd met grote vuren. Soms werd zelfs de kerstboom zelf verbrand. Jawel, ook de kerstboomverbrandingen in Den Haag hebben dus een historische oorsprong. Met dit soort vuren werd het overleven van de donkerste tijd van het jaar gevierd. In de Alpen werden ook grote vuren gemaakt, maar deze dienden om kwade geesten te verjagen en dat ging gepaard met een ritueel van geschreeuw.

Vanaf de winterzonnewende  neemt de zon weer in kracht toe. Dit keerpunt in het jaar is in vele culturen geëerd en gevierd. De Germanen zagen de Eik Quercus als meest heilige boom en vierden ook het winterfeest rondom de grootste Eik en versierde deze dan ook. Waaruit we kunnen concluderen dat ook de Eik ooit een kerstboom is geweest. Door de eeuwen heen zijn vanaf die tijd ook de versieringen in de kerstbomen veranderd. In de tijd van de Eikkerstboom waren het vooral appels, naaldboomtakken en andere natuurlijke voorwerpen die men aan de boom  hing.

Boomvereringen en boomversieringen vinden we over de hele wereld en door alle tijden heen terug. In het oude Babylon werden er bomen versierd met hemellichaamgelijkende voorwerpen. De Kelten hingen dode vogels in hun bomen. Bomen vol met voedsel komen we in de historie ook wel tegen.  Als u vandaag de dag richting Scandinavië trekt rond de kersttijd dan zult u ook berkenbast, stromannetjes en gevlochten hartjes in de kerstbomen aantreffen.

Maar de variatie gaat verder.

In India worden zelfs kruidachtige planten versierd! Het zijn de bananenbomen Musa spec..  De Bananenbomen zijn de grootste kruidachtige planten ter wereld en kun je vanwege hun soms wel twaalf meter hoogte best een boom noemen. Ook palmbomen zijn wereldwijd bezien nogal eens op vergelijkbare manieren vereerd.

De Europese keuze voor de altijdgroene spar is onlosmakelijk verbonden met de vruchtbaarheid van de kleur groen en het onsterfelijke karakter van deze winterbikkel. De appels die vaak in de kerstbomen werden gehangen waren tevens een symbool van vruchtbaarheid. Hiermee hoopte men dat deze weer terug zou keren over het land. Tegenwoordig zijn die appels vervangen door glazen kerstballen. De lichtjes in de bomen en de vele kaarsen rondom kerst konden ooit door de overledene meegenomen worden om hun weg te kunnen vinden door het donkere dodenrijk. Zij symboliseerden natuurlijk ook de hoop op de terugkeer van het licht, de warmte en leven waar men in alle smart ieder jaar weer op wacht. Kerst is vroeger ook wel een feest geweest waarin de geboorte van Apollo, de God van de zon, werd gevierd. Een zeer geschikt moment om dit te vieren natuurlijk.

Als we het over Europese kerst hebben, dan begrijpt u dat in de geschiedenis van de traditie op een gegeven moment de kerk een dikke stempel drukte op het feest.  Zij vertelden dat het niet de geboorte van de God van de zon is die we moeten vereren, maar de geboorte van de zoon van de God.

Op een gegeven moment, in de middeleeuwen, trok men rond de kersttijd steeds vaker naar binnen. De kerstboom was veranderd in een kersttak, die meegenomen kon worden het huis in. Dit was vaak een Hulst-, Fijnspar- of Dennentak.  Deze takken beschermden bovendien tegen kwaadaardige energieën. Deze traditie groeide letterlijk! Want later werden deze takjes weer langzaam kerstbomen. Maar de Rooms-Katholieke kerk was niet blij met dit soort oud-Germaanse gewoontes en zette een verbod in op deze manier van kerst vieren.

Langzaamaan is het christendom akkoord gegaan met de kerstboom en heeft zelfs het symbool ervan opgeëist door te verkondigen dat de Fijnspar met zijn driehoekige vorm een representatie vormt van de drie-eenheid, welke richting de hemel wijst.

Kerst zelf is inmiddels ook weer voorbij de Christelijke interpretatie gegroeid. Inmiddels is het voornamelijk een bebaarde oude man uit het Noorden die onze dromen van hebberigheid zal vervullen. Die man lijkt wel weer een opvolging te zijn van de Scandinavische Yule-man, de vader van de vrieskou. Deze figuur verplaatste zich ook in een arreslee met rendieren. Hij had geen rode maar een groene mantel aan. Zo lijkt de kerstman dan toch weer puur naar de winter te verwijzen. De Amerikaanse naamgeving voor de man verwijst dan weer naar Sint-Nicolaas. En dat is een andere decemberse traditie die onze hebzucht in bedwang houdt. De kerstboom mogen we onofficieel pas neerzetten als Sinterklaas net het land uit is.

Nu de Fijnspar zo sterk aan de kerst verbonden is lijkt het haast onmogelijk om in te beelden dat deze boomsoort tientallen meters hoog kán uitgroeien. In Duitsland staat bijvoorbeeld een Fijnspar van achtenzestig meter hoog!

 

Ook is het een boom geworden waar we eigenlijk alleen maar aandacht voor hebben in de winter. Deze boom is echter ook in de overige seizoenen het aanschouwen waard! Zo heeft de Fijnspar voordat hij zijn bekende ruim tien centimeter lange Sparrenappels aanmaakt ook gewoon bloemen. De vrouwelijke bloemen zijn lieflijk rozegekleurd, staan trots rechtop en bloeien rond mei. De mannelijke bloemen zijn geel! Als de kegels op dezelfde plek gevormd worden, gaan deze hangen.

Vrouwelijke bloem Fijnspar

Verder valt nog te melden dat van het hars uit de boom een verdunningsmiddel voor in verven en kwastreinigers gemaakt kan worden. Dit komt doordat de hars terpentijnolie bevat.

Verwent dat wij zijn hebben wij inmiddels ook de keus om voor de Nordmann-spar Abies Nordmanniana, Servische spar Picea omorika of Blauwspar Picea glauca te kiezen als kerstboom. Er worden ook al steeds vaker allerlei andere voorwerpen als kerstbomen versierd, zoals straatlantaarns en tientallen meters hoge lichtmasten….

Zo zal de traditie zich in de toekomst blijvend blijven transformeren.