“Papegaaiengebabbel in het doolhof”

Papegaaienkruid – Amaranthus retroflexus (Common Amaranth)

 Papegaaienkruid is een opvallende plant, maar doordat de naam mensen aanspreekt. De orde der Papegaaiachtigen Psittaciformes vormt een wereldberoemde groep met kleurige, tropische vogels. Weinig mensen hebben slechte associaties met deze bijzondere vogels. De Halsbandparkiet is een groene bekende uit deze familie die zich tegenwoordig in Nederland kan handhaven. De gemiddelde Nederlander heeft nog nóóit van papegaaienkruid gehoord. Na vandaag weet u er wel van alles over!

Papegaaienkruid is alles behalve kleurig of tropisch. Zelfs de bloemen, die dikke bloempluimen vormen aan de top van de stengel, zijn groenig gekleurd. De bloemetjes in de pluim vallen apart niet  op. Als u de bloempluim door uw handen haalt zult u voelen dat er naast bloemen ook kleine stekende schutblaadjes onder de bloempjes aanwezig zijn. De dikke stengel is ruw behaard, en mist tevens kleurige papegaaienkleuren, maar verkleurd soms wel rood.

Steekbloemen Papegaaienkruid

De afkomst is Noord Amerikaans, dus verre van tropisch. Rond het jaar achttienhonderd is de plant dankzij de handel in Europa  terecht gekomen en vijfentwintig jaar later dook hij ook al in Nederland op. Inmiddels heeft de plant zowat heel Europa gekoloniseerd. Maar in de rest van de wereld is hij maar mondjesmaat in het wild te vinden. De plant is vanuit Europa wel nog behoorlijk diep het Aziatische continent ingetrokken.

In Noord Amerika groeide Papegaaienkruid grotendeels op rivieroevers. Nu Papegaaienkruid in Nederland leeft, kiest hij toch vaker voor andere standplaatsen. Bijvoorbeeld voor akkers. Dat is best wonderbaarlijk. Nogal een andere standplaats. Maar het Papegaaienkruid is ook overduidelijk meegegaan met de inmiddels bekende Nederlandse (mensen)trend om de stad in te trekken. Hij neemt vaak de auto en komt zo in bermen terecht, maar hij neemt ook vaak de trein. Zo kunt u deze papegaai vaak langs wegen of spoorwegen vinden. Want als hij van de trein springt mist hij nog steeds de benen om weg te lopen, die mensen vaak wel hebben.

Papegaaienkruid langs de weg

De droge, soms omgewerkte grond, dempt de val uit de trein. Doordat de grond niet al te veel voedingsstoffen bevat, maar ook niet te weinig voelt de plek voor deze Papegaai wel goed aan. Met oog op de toekomst wil het Papegaaienkruid wel graag uitzicht hebben. Zo kan hij alvast zien waar hij heen moet lopen als zijn benen ooit een keer aangroeien….

U kunt zich voorstellen dat het plantje zich steeds verder zal oprichten om verder te kijken. Aangezien hij laat in het jaar bloeit, van juli tot en met oktober, is boven andere planten uitkijken moeilijk. Maar het Papegaaienkruid vergeet soms wel even dat hij op een spoorweg groeit en dat te groot groeien een trein NIET zal doen aarzelen door te rijden….. en zijn kopje te knakken….

De wetenschappelijke soortnaam retroflexus lijkt te verwijzen naar zo’n geknakt deel, want het betekent teruggebogen. Echter is er helemaal geen onderdeel van een gezonde Papegaaienkruidplant wat teruggebogen is. Deze wetenschappelijke naamgeving stamt waarschijnlijk van een vergissing af…

U begrijpt dat de plant niet echt bezig is met uitkijken om verder te lopen, want we hebben het over een papegaai. Toch is dit een papegaai zonder vleugels, maar vleugels zijn óók echt niet nodig. De plant zelf hoeft zich sowieso niet voort te bewegen. De beweging van één plantenindividu van dit Papegaaienkruid richt zichzelf alleen maar op de zon!…. Uiteraard verankerd hij zich ondergronds ook goed. Dit doet Papegaaienkruid met een worteldiepte van één meter.

De plantensoort in zijn geheel beweegt zich daarentegen wél horizontaal voort over de wereld. Die horizontale soortverspreiding wordt zeer goed mogelijk gemaakt door de vele zaadjes die één Papegaaienkruid-exemplaar al verspreidt. Hele kleine vruchtjes springen open bij rijpheid. Wel honderdduizend zaadjes kan één gezonde plant met de wind en het water meesturen in dat ene jaar dat hij leeft. Die zaadjes kunnen dan ook zelfs langer dan vijf jaar de levenspotentie behouden.

Die horizontale verspreiding is, in ieder geval in Nederland, bij Papegaaienkruid succesvoller dan bij al zijn familieleden. Papegaaienkruid is zeer stabiel in Nederland en lijkt zelfs een beetje toe te nemen. Met zijn vrij algemene voorkomen is dit de talrijkste soort uit de Amarantenfamilie Amaranthaceae.  U bent misschien verbaast over deze uitspraak, maar dit is alleen terecht als u uit Noord-Nederland komt, want daar is hij inderdaad zeldzaam. In België is de verdeling omgekeerd. In Noord België (Vlaanderen) is hij juist vrij algemeen, in Zuid België (Wallonië) is hij zeldzaam.

De meeste Amarantensoorten delen een hele speciale eigenschap. Een eigenschap die de gemiddelde stadswandelaar nooit is opgevallen. Door een blad tegen het licht te houden en uw oog door een vergrootglas te laten kijken kunt u het geheim der Amaranten ontdekken.

In het blad zult u een ingewikkeld doolhof ontdekken. Voordat u zult verdwalen in dit doolhof zal ik u aan de hand nemen om de juiste weg te wijzen.

In den beginne functioneert dit doolhof alleen als er genoeg licht aanwezig is. Naar mate de fotosynthese dan eenmaal op gang komt, blijkt de ware kracht te zitten in het kunnen omgaan met beperkingen. Het betreft beperking van het allerbelangrijkste naast licht voor de plant, namelijk water. Deze doolhofnervatuur biedt de Amaranten de mogelijkheid om zich snel te ontwikkelen in een droge zomerperiode.

Papegaaien leven gewoonlijk in gebieden met voldoende water. Het Papegaaienkruid is wat dat betreft dus weer zeer afwijkend van die Papegaaivogels. De planten uit de Amarantenfamilie zijn zelfs zo droog dat de bloemen niet kúnnen verwelken en er dus ook geen bloemblaadjes van de plant afvallen. De bloemen zijn droogvliezig. Het woord Amaranthos betekent ‘onverwelkelijk’, wat u nu zult snappen. De Amarantenfamilie doet u misschien denken aan de Ganzenvoetfamilie Chenopodiaceae en dat klopt want ze zijn inderdaad nauw verwant. Dat onverwelkelijke van de Amaranten is hierin een belangrijk onderscheidt.

Het Papegaaienkruid zult u wel eens kunnen verwarren met de Basterdamarant Amaranthus hybridus subsp. Hybridus. De Basterdamarant lijkt erop, maar heeft vaak een vertakte iets wijder uiteen staande bloempluim. Maar als u twijfelt bestaat er ook altijd een kans dat u een buitenlandse amarant tegen bent gekomen. Buitenlandse amaranten komen regelmatig een tijdelijke vakantie vieren in ons landje. Ze komen voornamelijk uit Amerika. Deze vakantietripjes zijn al twee eeuwen een traditie binnen de familie der Amaranten.

U staat nu uiteraard te trappelen om te weten te komen waarom dit Papegaaienkruid nu verwijst naar onze gekleurde vrienden!

Binnen de Amarantenfamilie zijn er wel degelijk soorten die al snel doen denken aan een Papegaai vanwege de kleuren. Dit betreft echt alleen maar uitheemse cultuurplanten zoals de Olifantamarant Amaranthus tricolor en de Kattenstaartamarant Amaranthus caudatus. De Kattenstaartamarant verwilderd her en der wel incidenteel, maar houdt het in de Nederlandse wildernis nooit lang uit . Hij heeft zeer grote mooie paarse bloemkluwens. De Azteken kweekte deze plant omdat de kleine roze zaadjes lekker zijn in de pap en krachtig bruikbaar waren in rituelen. Ook de Inca’s aten de zaden. Aangezien hij door sommige mensen ook wel ‘kattenstaart’ genoemd wordt, is verwarring met de Grote kattenstaart Lythrum salicaria, altijd een valkuil. Het zijn zéér verschillende planten.

In Duitsland is de naam ‘Papageienkraut’ de naamgeving voor hele andere plantensoorten uit het tuincentrum. Deze zijn wel degelijk zéér kleurrijk, maar hebben niks te maken met het Hollandse Papegaaienkruid.

Een klein onderzoekje naar de Papegaai zult u misschien wat verder kunnen helpen. Dit onderzoekje heb ik al voor u gedaan zodat ik u misschien kan helpen. Let op.

De driehondervijftig soorten Papegaaien worden wel de verst ontwikkelde vogels genoemd. Ze kunnen noten kraken, klauteren met hun snavel, iets aanpakken met hun pootjes, praten. De los van de onderkaak bewegende bovenkaak biedt voornamelijk de papegaaien deze mogelijkheden. De papegaai is zeer sociaal, het na-papegaaien van vertrouwde dieren om hen heen is een sociale uiting. Helaas, al deze eigenschappen hebben geen overeenkomst met het Papegaaienkruid.

Het papegaaiengebabbel werd vroeger vaak als onzinnig beschouwd en hierdoor is de papegaai ooit symbool geweest van inhoudsloze babbels. Compleet daartegenin druisend is de papegaai ook symbool geweest voor welsprekendheid. Vandaar dat u de vogel nog wel eens op preekstoelen tegenkomt uit de Barok. Het gepraat heeft hen ook wel als boodschappers van Goden aangewezen. Het is de enige vogel geweest die ooit de naam ‘Eva’ heeft kunnen uitspreken, vanwaar het Christendom zeer in zijn nopjes is geraakt met hen…. De Papegaai zou geen erfzonde dragen. De papegaai is de enige vogel die in Maria’s oor iets kon zeggen. Doordat een vogel het woord van God in haar oor zei, raakte Maria zwanger en spreekt men van de Ontvangenis door het oor. Dit wordt de Papegaai toebedeeld.

Maar wanneer u over een pratende papegaai droomt zou dit wijzen op een angst voor roddels of de angst voor het voorbijpraten van uzelf.

Maar helaas, Papegaaienkruid heeft niets van doen met gebabbel of geluid in het algemeen.

De Papegaaivogel is tevens een symbool voor de Hindoeïstische Devi. Devi betekent Godin en haar betekenis is getransformeerd van vegetatiegodin, naar de moedergodin en de actieve vrouwenkracht tot het vrouwelijke aspect van een mannelijke God. Hier vinden we eindelijk een kleine overeenkomst met het Papegaaienkruid. Ook het Papegaaienkruid kan als vrouwelijk aangewezen worden als het om magie gaat en hij behoort logischerwijs tevens tot vegetatie.  Vuurkracht in de magie van de plant correspondeert met de actieve Devi.

De Saturnuscorrespondentie van Papegaaienkruid, in de magie, kan ook met Devi in verband gebracht worden. Saturnus symboliseert dan de vrouwelijke kracht in Devi, waarmee ze de mannelijkheid in toom kan houden. Saturnus biedt namelijk een matigende of uitdrijvende energie. De magische krachten in Papegaaienkruid worden overigens zelden aangewend, omdat haar nicht de Kattenstaartamarant vele malen sterker werkt. De vuurkrachten in Papegaaienkruid lijken geneutraliseerd te worden door een verzwakkende aarde-kracht. Ook staat de plant niet stevig in haar vrouwelijke kracht.

Papegaaienkruid wordt net zoals de Kattenstaartamarant in verband gebracht met Artemis. Artemis is ook een Godin die een moederlijke energie in zich herbergt, maar tegelijkertijd een Godin van de jacht en het wild in de natuur. Hier zien we dat ook Artemis een correspondentie lijkt te hebben met Devi.

Naast Devi is er nog een mythe waarin de Papegaai een overeenkomsten heeft met het Papegaaienkruid. De Papegaaivogel trok in de Indiase mythologie de strijdwagen van de God van de liefde, Kama, voort. In dat beeld vinden we een mengsel van actie en liefde. Wat communiceert met het actieve in het vrouwelijke aspect. Strijd omhuld door liefde of Liefde, gehuld in strijd. De correspondenties uit dit onafhankelijke onderzoekje zouden u nu lichtelijk moeten doorschemeren.

Dan nu de anti-climax.

Nuchter en droog dat de meeste Nederlanders zijn, blijkt de naam Papegaaienkruid waarschijnlijk te zijn ontstaan omdat al die honderduizenden zaadjes per plant veel verwerkt zijn in vogelvoer… en papegaaienvoer.

Nee he,… zo’n anticlimax, dat verdiend deze Papegaaienvriend niet, dus hier komt meer.

U weet dat Papegaaienkruid uit Noord Amerika komt, daar waren er vroeger complete indianenstammen die het Papegaaienkruid regelmatig gebruikten in hun maaltijden, maar ook voor het helen van de zieke of gewonde uit de stam.

In Mexico gebruikte men de zwarte zaadjes in hun voeding. Tegenwoordig is het in de Andes nog steeds heel normaal. In Europa worden die zaadjes nog steeds wel eens gebruikt als graanvervanger. In Kerala (India) is het heel populair om Papegaaienkruid te combineren met kokosnoot, look en chilipepers in het gerecht thoran. Hierin worden de bladeren van Papegaaienkruid fijngesneden gebruikt. Die bladeren van Papegaaienkruid zijn, even voor de info, ruitvormig, gemengd met een elliptische vorm. Ze zijn behaard op de nerven aan de onderkant van het blad.

Papegaaienkruid beharing op nerf onderkant blad

Maar het is ook mogelijk om het gehele bovengrondse deel van de plant op te eten. U kunt de plant enkele minuten stomen en vervolgens in zijn geheel met wat boter erbij lekker onder de neus duwen. Dit zal u moeten doen als de plant nog een beetje vers en jong is. Enkel de bladeren kunnen in een oudere fase nog lekker onder de neus geduwd worden, mits ze gekookt zijn.

Papegaaienkruid is ook lekker in een ragout. U kunt de Papegaaienragout maken met olijfolie, tomaat, ui, gember, knoflook, citroenschil, Spaanse peper en zout! Lekker met bonen!

Het smaakt naar de aarde.

Zo… nu u toch uw climax heeft bereikt wil ik u nog wel even ernstig ergens op wijzen.

Staar u niet blind op al die kleuren van deze vrije vogel. De papegaai in uw leven is uw verleiding, maar soms (ja, let u op?) Soms kunnen die prachtige kleuren u afleiden van een intrinsiek waardevoller aspect voor u, iets wat meer verborgen is onder onopvallendheden, bijvoorbeeld een grauwer gekleurd plantje, zoals Papegaaienkruid.