“De marionettenspeler van kracht”

Wilde kardinaalsmuts – Euonymus europaeus (Spindle)

Er is geen enkele twijfel mogelijk over het antwoord op de vraag of de Wilde kardinaalsmuts inheems te noemen valt. Floristen noemen veelal soorten die zijn ingeburgerd in ons land of minstens zo’n honderd jaar hier in het wild leven, inheems. Een soort zoals Brede waterpest Elodea canadensis die hier pas sinds het jaar achttienhonderdtwintig leeft, wordt soms als invasieve exoot bestempelt. Brede waterpest is wel ingeburgerd, dus wordt hij toch ook vaak inheems genoemd.

De Wilde kardinaalsmuts valt qua oorspronkelijkheid echt niet te vergelijken met zo’n Brede waterpest, of een Grote teunisbloem Oenothera erythrosepala, Italiaanse aronskelk Arum italicum, Aardpeer Helianthus tuberosus  of de Douglasspar Pseudotsuga menziesii, ook al zijn dit soorten die we ook inheems mogen noemen. Er is nogal een verschil in de ecologische betekenis van dit soort “inheemse” soorten en veel langer aanwezige planten in ons Nederland zoals de Wilde kardinaalsmuts.

Wilde kardinaalsmuts is al minstens drieduizend jaar in ons land algemeen voorkomend. En waarschijnlijk langer. Doordat de plant al zo lang hier verweven is in de Nederlandse natuur, is hij steeds nuttiger geworden voor zijn omgeving en is zijn omgeving steeds nuttiger geworden voor de plant. Het is een wederzijdse ondersteuning waarin soorten met elkaar verwerven en een nuttige plaats in het natuurlijk evenwicht innemen.

Het aantal inheemse struiken is nogal klein in vergelijking met het aantal inheemse kruiden. Wilde kardinaalsmuts is een struik. Wilde kardinaalsmuts kan maximaal zes meter hoog worden, maar meestal blijft het een kleinere struik.  Dikwijls vindt u een lage versie van deze Wilde kardinaalsmuts in de zonneschijn.  De struik raakt gedrongen, want hij staat niet graag in die volle zon. Haast als een vampier in de volle zon.

Het verschil tussen een vampier en Wilde kardinaalsmuts is natuurlijk groot, Wilde kardinaalsmuts zal ook zeker niet overlijden door die zon. Sterker nog, Wilde kardinaalsmuts staat regelmatig in een bosrand. Daar vangt hij natuurlijk meestal niet de volle zon, maar wel redelijk wat zon. De Wilde kardinaalsmuts vangt ook niet zo veel zon vanwege zijn algehele verschijningsvorm. Het is een nogal ijle struik met lange takken die als overhangende struikenarmen het bos uitreiken.

Struikenarmen in bosplantsoenrand

Schaduw, de tegenhanger van zonneschijn, is iets wat de Wilde kardinaalsmuts wel goed kan verdragen. De Wilde kardinaalsmuts is tevens een goede bosrandplant vanwege zijn verdraagzaamheid van wind. Andere struiken uit de bosrand, zoals Eenstijlige meidoorn Crataegus monogyna en Sleedoorn Prunus spinosa zijn minder sterk in het verdragen van schaduw. Die schaduwverdraagzaamheid is de reden dat de Wilde kardinaalsmuts ook wel eens dieper het bos in zijn leven leid,  of in een kleinschaliger bosplantsoen of een houtwal opduikt. De struik durft meestal alleen een bos te betreden als dat bos een beetje vochtig is. Vandaar dat de struik wat vaker te vinden is in bossen in combinatie met de Es Fraxinus excelsior, een boomsoort passend bij enigszins vochtige bossen.

Oorspronkelijk leefde de Wilde kardinaalsmuts in Nederland niet in de Zeeklei- en Veengebieden, waar een Es zeker vandaag de dag wel terug te vinden is. De struik leeft het liefst op gronden met een PH tussen de zeven en acht waar zand of leem de bodem maakt en genoeg humus te vinden is. Dit betekent bijvoorbeeld ook een natuurlijk voorkomen van de struik op zandige uiterwaarden, rivierduinbosjes, of in echte zeeduinbossen met Ruwe berk Betula pendula . Een berkenbos laat toch altijd wel veel licht door, waardoor de struik niet onder een schaduwtapijt hoeft te staan. Maar hij heeft dus ook een natuurlijk voorkomen in de Limburgse heuvelgebieden vanwege het aanwezige kalk in deze contreien.

De Wilde kardinaalsmuts is inmiddels toch te spotten in allerlei andere gebieden. Dat komt voornamelijk doordat hij graag en vaak aangeplant wordt en zich dan in die regio toch wel kan voorplanten. De reden van aanplant is vaak de esthetiek van de geelrode herfstkleuren en de aantrekkelijkheid van de roze kardinaalsmutsvormige vrucht.

Wilde kardinaalsmutsvrucht

Naar die vrucht is daarom ook zijn Nederlandse naam vernoemd. De gemiddelde Nederlander die deze struik kent, identificeert de struik alleen als deze zijn vruchtjes draagt in de herfst. De donkerroze/karmijnrode kardinaalsmutsvrucht bevat vier lobben.  Kardinalen dragen ook meestal rode mutsen. De traditionele hoed van de Rooms-katholieke kardinalen was er ook werkelijk  één met vier lobben. Dit heet een bonnet.

De kardinaalsmuts is een doosvrucht die bij rijpheid opengaat. Wanneer de muts geopend is laat de bloembodem  een oranje zaadrok aan een draadje omlaag uit het mutsje bungelen, als een marionettenspel. Die zaadrok wordt een arillus genoemd. Die oranje arillus is erg opvallend en ook erg giftig!  Die oranje zaadrok is de rok rondom een witgekleurd zaadje.

De vreemde kleuren van de vrucht zouden ons moeten waarschuwen voor het gif. Toch zijn wij eigenwijze mensen ermee aan de slag gegaan. Bij het opeten ervan gaan we kotsen, maar er is ooit iemand geweest die de kardinaalsmutsjes steeds in zijn haren heeft gewreven… “Het lijkt op een muts, dan zal ik het op mijn hoofd doen ook!!”. Tja.., maar zo is wel ontdekt dat het gif gebruikt kan worden om van hoofdluis af te komen. Vandaar een oude volksnaam Luizen-boom.

Een bijkomend feitje rondom luizen druist hier precies tegenin! De Wilde kardinaalsmuts trekt namelijk als struik ook luizen aan! Maar dit is specifiek de Zwarte bonenluis Aphis fabae. Deze luizen zijn voor hun overwintering afhankelijk van de Wilde kardinaalsmuts. In de winter leggen zij eitjes op de struik en de moeders sterven. Vaders bestaan wonderbaarlijk totaal niet in de Zwarte bonenluis-wereld.

Als de Zwarte bonenluis-eitjes weer uitkomen ontstaan er vaak hechte vrouwenkolonies. Deze kolonies regelen over het algemeen een nauwe vriendschap en samenwerking met mieren. Ze bundelen de krachten om aan eten te komen en de mieren beschermen de Zwarte bonenluizen tegen tal van vijanden. Lieveheersbeestjes, zweefvliegen, gaasvlieglarven en galmuggen zullen bij het aanvallen van de luizen de loyaliteit van de mieren kunnen verwachten! Helaas is er wel één vijand van de luizen die hier onderuit komt. Sluipwespjes rieken zelf naar mieren. Deze geniepige wespjes kunnen daardoor de mierenbescherming aan hun laars lappen en de Zwarte bonenluis uitmoorden zonder represailles.

Omdat de luizen ook van de Tuinboon Vicia faba vreten bestaat er in sommige delen van het land een beperkingsregel voor de aanplant van Wilde kardinaalsmuts!

Een extra nadeel voor de luizen is het feit dat de Zweefvliegen, net zoals de honingbijen en andere korttongige insecten, ook sterk aangetrokken worden door de bloemen. De vijanden van de Zwarte bonenluizen worden dus ook door hun gastheer uitgenodigd voor het eten! Wat een gastvrijheid he… Een schrale troost voor de luizen is wel dat de Wilde kardinaalsmuts weinig investeert in de garnering van de maaltijd voor die bestuivers. De bloemen zijn namelijk nogal onopvallend. Ze zijn erg klein en witgroenig gekleurd.

Voor de overige faunawereld hebben de vruchten van de Wilde kardinaalsmuts een vergelijkbare waarde als de Tuinboon voor de mens , met het vrolijke Roodborstje Erithacus rubecula met zijn borst vooruit, voorop! Ook de Goudvink Pyrrhula pyrrhula, Lijsters en Mezen eten het zaadrokje maar al te graag inclusief het zaad. Na alle darmperistaltiek vestigt een nieuwe Wilde kardinaalsmuts zich precies op het plaatsje van het vogelpoepje.

Konijnen, reeën en geiten zijn tevens erg blij met deze struik. De functie die de plant voor Reeën  vervuld is wel een bijzondere. Puur een schuilfunctie. Aangezien de struik een perfecte hoogte heeft om onder te schuilen en geen doornen heeft verkiest een Ree deze struik vaak om geruisloos in weg te duiken.

Konijnen en geiten vreten vooral van de struik… en graag! Vooral in de winter kan de bast van de struik van groot belang zijn voor konijnen.  Rondom sommige takjes zitten kurklijsten en die zijn natuurlijk superlekker! Maar als de konijnen stammetjes rondom kaalstrippen is de toekomst van de struik wel erg onheilspellend geworden. Over het algemeen kan de struik heel veel hebben. De struik is gewend aangevreten te worden. Niet alleen konijnen, ook allerlei insecten vreten al eeuwenlang aan de struik. En de struik staat het stilzwijgend toe. Maar de struik reageert wel, en zeer exuberant zelfs.

Wilde kardinaalsmuts maakt allemaal extra takjes aan, genaamd waterlot, en ondergronds reikt de plant opzij met gravende uitlopers. Uit die uitlopers steekt allemaal waterlot omhoog.

De exuberante reactie ontstaat ook als bijvoorbeeld de larven van de Grote kardinaalsmutsstippelmot Yponomeuta cagnagella zich volvreten met het enige voedsel wat zij lekker vinden, de Wilde kardinaalsmuts! Zij zijn gek op Dulcitol. Dulcitol is een stofje dat in de Wilde kardinaalsmuts zit. En dat stofje is de reden dat deze Grote Kardinaalsmutsstippelmot de struik vaak helemaal vol hangt met engelenhaar . Dit is spinsel waarin de larven veilig kunnen vertoeven en de boel onveilig maken voor de Wilde kardinaalsmuts zelf. Zij houden overigens meer van struiken die in de zon staan omdat hier ook meer suiker te vinden is in het blad.

Maar Wilde kardinaalsmuts bijt terug! Hij laat het niet zomaar over zich heen komen en sterft niet af. Nee, de Wilde kardinaalsmuts vindt een gevecht nonsens, maar geeft zich niet gewonnen. Dit komt omdat de struik een geheim wapen heeft die al dat waterlot en de uitlopers mogelijk maakt. Bij dit wapen maakt de struik gebruik van zijn eigen kracht, zijn eigen kwaliteit, zijn eigen vitaliteit. Hij let niet op de zwakke plekken van zijn tegenstanders. Geen geneuzel over hoe zijn vijanden verzwakt kunnen worden. Nee, hij maakt zichzelf sterk genoeg om het hoofd te kunnen bieden aan al zijn parasieten.

Op de voet van de struik groeit erg vaak de Kardinaalsmutsvuurzwam Phylloporia ribis, die de struik van binnen oprot. Door het konijnenvraat entert hij. Het kleine broertje van de Grote kardinaalsmutsstippelmot, de Kleine kardinaalsmutsstippelmot Yponomeuta plumbellus boort zich in de twijgjes van de struik en maakt later ook spinsels aan. Het is trouwens heel algemeen in de Kardinaalsmutsfamilie Celastraceae dat er stippelmotten op parasiteren. Die twee organismegroepen horen gewoon bij elkaar! In Nederland bestaat er echter alleen maar één plantensoort uit deze gehele Kardinaalsmutsfamilie. Ook dat is bijzonder, want er bestaan in totaal ongeveer negenhonderd soorten in deze Kardinaalsmutsfamilie!

Maar even terug naar de vijandschap.

De larven van de bruinwitte nachtvlinder, de Aangebrande spanner Ligdia adustata vreet ook nog is graag enkel en alleen van die Wilde kardinaalsmuts.

Gelukkig heeft de Wilde kardinaalsmuts een goede naam bij de vogels. Vogels hebben respect voor de struik. Zij komen graag af en toe een hapje eten met de struik. Al die heerlijke insectjes zijn voor hun een fijne maaltijd. Naast deze vogelhulptroepen heeft de Wilde kardinaalsmuts nog een geheime kracht.

Als u goed kijkt naar de twijgjes van de Wilde kardinaalsmuts, voornamelijk in de lente en zomer, dan kunt u ontdekken dat vele takjes, en ook dikkere takken, groen van kleur zijn. Deze groene kleur is een aandrijving voor de enorme vitaliteit van de struik. Sommige tuinmannen ruimen de struik al omdat hij zo ontzettend gehavend het voorjaar uit komt. Al die natuurlijke vijanden maken de struik soms inderdaad tot een scharminkel, maar hij is het verre van! De struik heeft zo’n regeneratievermogen waar we u tegen mogen zeggen. Doordat de struik kan blijven assimileren d.m.v. de bladgroenkorrels in allerlei groene takken, kan de struik ook in leven blijven ná kaalgevreten te zijn!

Het tweede geheime wapen is dat bij de aanvang van de zomer de struik vaak een tweede lading aan bladeren en twijgjes aan kan maken. En vanwege die groene takken, kan dat ook als de struik reeds kaalgevreten is! Deze nieuwe kracht wordt het sint-janslot genoemd.

Ook het hout van de struik bezit een zekere kracht! De Nederlandse naam zult de oplettende lezer nu wel snappen. De Engelse naam ‘Spindletree’ is bedacht omdat van het hout goed spindels voor spinnenwielen gemaakt kan worden, ook muziekinstrumenten, klossen en breinaalden. Het zijn dus meer de wat kleinere gebruiksvoorwerpen die durabel gemaakt kunnen worden van dit harde hout.

Als de struik nog leeft is het hout nog wel mogelijk te kneuzen. Als u dit doet zult u letterlijk stank voor dank krijgen. Doe het dus maar niet.

Er zit ook kracht in de oppervlakkige worteling, het beconcurreert allerlei planten die ernaast willen groeien. Dit is dan toch nog een manier om zich stevig te verweren tegenover concurrenten. Doordat uit die wortels ook nieuwe struiken kunnen ontstaan, gebeurd het soms dat er omvangrijke oppervlaktes vol met deze struik ontstaan. Dit zien we niet heel vaak.

De struik maakt zich ook stevig tegenover de natuurkrachten, hij kan een temperatuur van min 30 het hoofd bieden! En Tóch is de struik zo eigenwijs om wel in heel Europa te groeien, maar niet in het noorden.

Het krachtige ecologische systeem dat rond deze struik hangt is natuurlijk prachtiger. Het geeft de kracht van inheemse natuur weer. Inheemse natuur is ontvouwde natuur, met ver ontwikkelde ecologie, waarin vele organismen een plaatsje hebben. Een plek die ze ook mogen hebben. De vitaliteit van het ecosysteem wordt hier erg krachtig door.

De wetenschappelijke naam van de plant is ook best krachtig en intens te noemen. Europaeus stamt gewoon af van ‘uit Europa’, maar Euonymus stamt af uit de Griekse mythologie..

Euonyme is de moeder van de Furiën. De naam betekent “goede naam”. De Furiën zijn wraakgodinnen die een letterlijke misdadiger zullen blijven folteren en achtervolgen tot zijn gekte aan toe.  Dit, tenzij de misdadiger werkelijk berouw toont en zichzelf werkelijk een reiniging laat ondergaan. Men vond het uiteraard belangrijk om de moeder van deze furiën gunstig te stemmen en vernoemde deze krachtige struik naar haar.