“Een orchis met een gelijkenis”

Aapjesorchis – Orchis simia   (Monkey orchid)

& De voortplanting strategieën van nectarloze orchideeën

De naam Orchis is Latijn voor testikel. Veel soorten uit de Orchis familie hebben namelijk twee ondergrondse wortelknollen die lijken op testikels. Er is een Internationale verplichting tot bescherming van deze testikelfamilie.

Simia is Latijn voor Aap. Een afzonderlijke bloem lijkt wel wat op een aapje, vandaar de naam Aapjesorchis. Deze Orchidee komt zoals vele andere Nederlandse orchideeen voor in de Zuid-Limburgse graslanden op kalkhoudende grond. Hij leeft graag in de zon, maar kan enige schaduw ook redelijk verdragen. Aapjes hebben een hekel aan vorst, en dat is bij de Aapjesorchis niet anders.

Dit is een nectarloze orchidee. Maar ze leven volgens een oud mysterieus principe: Wie geen nectar heeft moet slim zijn. 3 ingenieuze, innovatieve alternatieven hebben het bevatten van nectarhoudende bloemen vervangen.

Een eerste categorie alto’s betreft soorten die de aanwezigheid van voedsel (voor insecten) nabootsen. Deze soorten bezitten namelijk een honingmerk en rieken naar nectar maar als een insect de plant inkruipt komt hij van een koude kermis thuis, met andere woorden, hij wordt met een dooie mus blij gemaakt, er zit dus geen nectar in de bloem. Tot deze categorie behoren bijvoorbeeld soorten uit het geslacht Handekenskruid (Dactylorhiza).

Er zijn genoeg insecten die hier niet keer op keer intrappen. Maar er zijn ook insecten die nog een beetje onervaren zijn, zeg maar de groentjes onder de nectarverzamelaars. Het betreft vooral de hommels uit de vroege lente. Deze beetje domme hommeltjes zijn net uitgevlogen en zijn nog niet helemaal scherp en getraind.  De soorten bloeien hierop aangepast daarom in de (vroege) lente.

De Aapjesorchis heeft ook een honingmerk zonder nectar en hij behoort dus tot deze groep alto’s.Hij bloeit echter niet supervroeg, maar in mei en juni.

Maar nectarloze orchideeën hebben dus nog meer strategieën toegepast.

Een tweede categorie alto’s wordt gekenmerkt door orchideeën die de kleurtekening en bloemstructuur van  nectar producerende soorten nabootsen. Dit doen ze om bepaalde bestuivers te lokken die normaal op die nectar producerende soorten afkomen.

Er is bijvoorbeeld een solitair levend bijtje (en ik weet even niet exact welke soort dit is) die enkel op het Prachtklokje (Campanula persicifolia), het Ruig klokje (C. trachelium) en het Grasklokje (C. rotundifolia) afkomt. De orchidee het Rood bosvogeltje (Cephalanthera rubra) maakt bloemen aan die eenzelfde spectrale reflectie vertonen als die bloemen uit die klokjesfamilie. Wanneer het Rood bosvogeltje in de buurt staat van deze klokjes is het een uitermate succesvolle strategie. Wanneer het Rood bosvogeltje alleen voorkomt, zonder klokjes, dan werkt de strategie uiteraard veel minder en komt de vruchtzetting velen malen minder voor bij de orchidee.

Solitaire bijen die maar één of een paar plantensoorten bezoeken, dat zijn de algemene bestuivers van dit type alto’s.

Een derde categorie alto’s omvat soorten met bloemen die op vrouwelijke insecten lijken. Dit heet seksuele mimicry. Het verhaal rondom deze orchideëen, bijv. soorten uit het geslacht van de Spiegelorchis (Ophrys), zoals de Bijenorchis, draait ook om een stelletje insecten.

De mannelijke bijen en wespen verschijnen één of enkele weken vroeger dan de vrouwtjes. Toch betekent dat niet dat de mannelijke bijen en wespen geen zin hebben om te paren! Meestal bloeien de orchideeën met deze strategie precies wanneer de onderlinge competitie tussen de mannetjes het hoogst is. Er is dan een situatie ontstaan waarbij de mannetjes zin hebben, de vrouwtjes ondergronds verstopt zitten en er planten bloeien die verkleed als vrouwtjes, mannetjes verleiden… Het moet niet gekker worden.  Nou, de mannetjes worden niet alleen misleid door de visuele gelijkenis, de bloemen verspreiden eveneens geurstoffen, die gelijken op lokstoffen (feromonen) van de vrouwelijke insecten.

Deze geurstoffen hebben een sterk opwindende werking op bij de mannetjes. Wanneer de mannetjes dus in de buurt van zo’n Spiegelorchis komt zal hij maar al te graag met de lip van de bloem proberen te paren.

Tijdens deze pseudoparing komen de stuifmeelklompjes op het lichaam van het opgewonden mannetje. Als het mannetje vervolgens verder vliegt en weer verleidt word, en daar weer geen weerstand tegen kan bieden, dan zit het mannetje binnen een mum van tijd alweer een andere bloemlip opgewonden te berijden.

Het geurenboeket van deze soorten is ook nog eens zeer uitgebreid. Er kunnen wel meer dan 100 verschillende chemische geurcomponenten gebruikt worden om het meest effectieve parfummetje te brouwen om een Bij mee te versieren. Al deze componenten zijn niet allemaal van positieve invloed op de Bijtjes, dus een zorgvuldige selectieprocedure is wel nodig om te doorlopen bij een dergelijke strategie…. Mocht u hem ook willen toepassen.

Na al deze geniale alternatieven voor nectar is het resultaat toch wel teleurstellend slecht. De vruchtproductie in nectarloze orchideeen is meestal kleiner dan 10%, en dat is zeer laag.

De reden waardoor de ene orchidee succesvoller is dan de andere heeft te maken met hoe goed de insecten het bedrog kunnen doorzien. Stel, je bent een nectarloze orchidee en je groeit in je eentje, dan zal de Bij die jou bezoekt al snel bij een volgende bloem wel nectar vinden en daardoor niet makkelijk jouw soort gaan vermijden. Als je nou in een groep zou staan, dan zal de bij het bedrog van jouw soort snel doorzien en een stukje verder vliegen.

Een andere strategie van orchideeën om het bedrog te verdoezelen is de eigen soort onherkenbaar te maken door vele verschillende kleurvormen per individuele plant te ontwikkelen. Ook dit bestaat. De Bruine orchis is een soort die een zeer breed spectrum aan kleurvarianten heeft, van witte soorten tot aan purper gekleurde soorten en alle tussenliggende mogelijkheden aan kleurvormen. Ook de Aapjesorchis gebruikt deze strategie een beetje. Zo zijn er individuen die meer wittig zijn en exemplaren die meer paars gekleurd zijn.

De Aapjesorchis is een beschermde soort. Logisch want hij komt nog maar in 4 tot 10 kilometerhokken voor in Nederland. Zuid-Limburg.