“Dag, Dionysos’ beschonken hulp”

Dagkoekoeksbloem – Silene dioica (Red campion)

Deze Dagkoekoeksbloem is een Nederlandse plant die redelijk vroeg bloeit. Oorspronkelijk komt hij van Noord-Amerika vandaan, maar is al langere tijd in Europa levend. Het is een van de verschillende koekoeksbloemen die ook in Nederland voorkomen en hij is tevens lid van de Anjerfamilie (Zie Blaassilene voor een beschrijving van de familieleden). De bloemen hebben een opvallende roze kleur zoals u op de foto kunt zien. De bladeren zitten uiteraard tegenover elkaar, zoals gewoonlijk in de Anjerfamilie. Ook zijn ze zeer harig.

Deze Dagkoekoeksbloem voelt zich thuis in Nederland vanwege alle nattigheid die we hier hebben.  Nattigheid in graslanden, hooilanden, lichte loofbossen, de bosranden en aan slootkanten. Die nattigheid moet dan niet te sterk overdreven worden. Hij doet niet aan wadlopen. En hij komt ook niet voor in Zeeland en het Noordelijk zeekleigebied. In het waddengebied vormt Texel echter wel een uitzondering, dat vindt de Dagkoekoeksbloem wel een prettig eiland. Een beetje humus aan zijn basis maakt hem comfortabel, en een beetje schaduw maakt het compleet.

Het roze bloemetje begint eind april te bloeien en houdt daar het liefst niet meer mee op. Dit lukt meestal tot vadertje winter hem echt met de witte mattenklopper een flink pak ijslaag geeft. Het komt ook vaak voor dat de bloemetjes in de herfst al sneuvelen.

Deze plant doet in zijn geheel denken, vanwege de vorm van die bloemetjes en vanwege de naam, aan de Avondkoekoeksbloem Silene latifolia subsp. Alba.  Maar de Avondkoekoeksbloem heeft natuurlijk witte bloemen. Verrassend genoeg kan Dagkoekoeksbloem ook wel eens witte bloemen aanmaken.  Maar als u dat ziet, of lichtroze versies ziet en u weet zeker dat het niet een van de overige silenesoorten is (Zie Avondkoekoeksbloem voor een overzicht van dit geslacht), dan kan het ook om een kruising tussen beide bovengenoemde soorten gaan, genaamd Silene x hampeana. De hybride Silene x hampeana komt vooral op plekken voor, waar iemand de boel overhoop gehaald heeft.

Dagkoekoeksbloem Silene dioica  (Witte variant)

Net zoals de Avondkoekoeksbloem is ook de Dagkoekoeksbloem tweehuizig, wat wil zeggen dat er vrouwelijke én mannelijke planten zijn. In de Latijnse soortnaam van Dagkoekoeksbloem zit deze eigenschap verweven. Dioica komt van di-oikos (tweehuizig). De mannelijke planten hebben tien nerven op de kelk en de vrouwelijke planten hebben er twintig. Deze vrouwelijke twintignervige kelk is ook wat boller om al die nerven te herbergen.  Op de foto’s boven ziet u vrouwelijke en mannelijke bloemen.

Toch zijn er ook botanici die twijfelen of de plant niet driehuizig is… Die term bestaat eigenlijk niet, maar het derde huis zou dan een derde eenhuizige plant aanduiden. Een plant met tweeslachtige bloemen. Net zoals bij de Avondkoekoeksbloem groeien deze ogenschijnlijk tweeslachtige bloemen nooit uit tot een vrucht en lijkt het dat een schimmel genaamd de Brandzwam Ustilago vialocea dit hele verschijnsel veroorzaakt. (Bij pagina Avondkoekoeksbloem wordt dit verschijnsel uitgebreid beschreven)

Een belangrijk verschil tussen de Avondkoekoeksbloem en de Dagkoekoeksbloem is dat de bloemen van de Dagkoekoeksbloem overdag gewoon geopend zijn en dat zij nergens naar ruiken. Vanwege dit gebrek komen er geen nachtvlinders op de bloem af. Nachtvlinders zijn beesten die door planten met geur gelokt moeten worden. Overdag vliegen er wel dagvlinders en ook hommels rond, die de kleur van de Dagkoekoeksbloem aantrekkelijk vinden. De mooie roze kleur leidt de hommels en dagvlinders naar de nectar en het stuifmeel en dat weten zij maar al te goed.

Een ander verschil tussen de twee koekoeksbloemen is dat de Dagkoekoeksbloem enige schaduw wenst.

Beide bloemen vallen onder hetzelfde geslacht Silene. Deze naam is afkomstig uit de Griekse mythologie. Het ging om een erg vette en rondbuikig figuur. Deze figuur was ook vaak dronken. Dit was een logisch gevolg van zijn werkzaamheden. Hij was namelijk een hulpje van Dionysos, die ook bekend staat als Bacchus en lacchus.

Deze Griekse god Dionysos staat vooral bekend vanwege zijn status als god van de wijn. Maar dit is slechts een symbolische unificatie van alles waar hij voor staat. Hij is de kracht achter de groei op de aarde. De groei op aarde kan opstijgen naar grote weelderige hoogte en overgegoten worden in heerlijke vruchten zoals de druiven. Aan de andere kant neemt die kracht ook altijd weer af en lijkt de groene moed van de natuur in de schoenen te zakken in de winterhelft van het jaar. Dionysos kan gezien worden als een mengsel van deze twee krachten. Hij is laf en moedig tegelijk en zwak en krachtig tegelijk. De druif staat symbool voor weelde en Dionysos is de godheid hierachter.

Dionysos is later gezien als de god van de menselijke beschaving. Veroorzaakt doordat druiven, fruitteelt en wijn ook symbool staan voor een hoge standaard en rijkdom. Dionysos ging de wet beschermen en zorgen voor het behoud van vrede. Zijn tastbare giften voor de mensheid waren de wijn en de vruchten van de landbouw.

Vanwege zijn geëvolueerde krachten kwam Dionysos dichter bij de zus van Zeus, Demeter, te staan. Demeter had ook de gave om de mensen landbouw en wijnbouw aan te bieden. Ze was officieel de godin van de landbouw. Niet alleen dat uiteraard. Ook gaf zij de mensheid voedzame vruchten en beschermde ze de mens via de wet. Er zijn ook mythen waarin Dionysos en Demeter beide ook mogelijkheden voor voorspelling en reiniging verzorgden. Reiniging is inderdaad handig als er sprake van dronkenschap is…

En net zoals de wijn dat kan, kan Dionysos  ook een positieve invloed hebben op het gemoed van een individu en ook op de sfeer en het enthousiasme bij het samenkomen van verschillende mensen. Enthousiasme is sowieso een goede eigenschap waarover Dionysos heerst. Niet alleen dronken enthousiasme, maar ook vooral enthousiasme ontstaan uit muziek en poëzie. Zijn feesten zijn daarom vaak enthousiasmerend, luidruchtig en gezellig en er wordt veel wijn geschonken en muziek gemaakt.  Door die luidruchtigheid zijn de Latijnse namen Bacchus en Lacchus ontstaan.

Zijn hulpje, genaamd Silen, kwam nogal vaak op die feesten omdat hij een hulpje was. Van al die wijn was zijn buik net zo dik geworden als de kelk van de Blaassilene. De naamgevers van het geslacht Silene hadden in ieder geval die ingeving toen ze het geslacht een naam moesten geven en ze voornamelijk Blaassilene en de vrouwelijke vorm van de Dagkoekoeksbloem als inspiratie hadden gebruikt.

Er is ook een minder fascinerende verklaring voor de naam Silene. Men zegt dat de naam afgeleid kan zijn van het Griekse woord Sialon, wat speeksel betekent. En speeksel is wel een verschijnsel dat aan verschillende Silenesoorten verbonden kan worden. Sommige soorten hebben bijvoorbeeld een kleverige stengel en in Duitsland worden de Silene-soorten met Leimkraut aangesproken. Ook is het zo dat op de Dagkoekoeksbloem regelmatig een speekselachtige substantie gevonden kan worden. Ooit dacht men dat de koekoek het leuk vond om op de plant te spugen, wat dan ook weer een verklaring is voor de naam koekoeksbloem.

Tegenwoordig zijn we erachter dat de Schuimsicade Philaenus spumarius dat doet wanneer hij een nestje maakt in de bladoksels. Zijn kindjes vinden dat schuim wel lekker ook. De Schuimsicade wordt daarom nu ook wel Koekoeksspog genoemd. Een andere verklaring voor de Nederlandse naam koekoeksbloem is dat de koekoek eind april in ons land terugkeert en dit is de datum dat de plant begint te bloeien.

Er zijn meer andere dieren die met de Dagkoekoeksbloem verbonden zijn. Bijen zijn in dit geval weinig betrokken bij dit kruid. Er zijn wel enkele solitaire bijen zoals de Gewone sachembij Anthophora plumipes en de Viltvlekzandbij Andrena nitida die soms op de plant vliegen. De Viltvlekzandbij heeft toch als grootste voorkeur, totaal andere planten, namelijk boterbloemen. Dagkoekoeksbloem is veel belangrijker voor andere soorten, zoals de bladmineerder Pegomya flavifrons. Voor dit insect is de voortplanting afhankelijk van de Dagkoekoeksbloem. Zijn eieren legt hij op de plant en de larven voeden zich met dit plantje. Er zijn ook enkele zweefvliegsoorten die graag de nectar uit de Dagkoekoeksbloem willen hebben. Ondanks de geurloosheid zijn er toch wel enkele nachtvlinders zoals Gevorkte silene-uil Sideridis rivularis die hun eieren in de bloempjes neerleggen.

Ook voor Oorwormen Dermaptera is de Dagkoekoeksbloem een nuttige plant. De oorwormpjes kruipen graag in de lege zaaddoosjes, omdat zij een veilige schuilplek bieden. Die zaaddoosjes zijn ook best een mooie schuilplek, aan de top zijn verschillende omlaaggebogen tanden te zien. Voor de kinderen: Oorwormen zijn echt vaker in de Dagkoekoeksbloem te vinden dan in je oren.

Als u dit aan uw kinderen verteld is het wel handig (als u de vader van het kind lief heeft) om erbij te vertellen dat als ze dit feit willen controleren, dat ze dan niet de Dagkoekoeksbloem gaan plukken om de oorwormen eruit te schudden… Er is namelijk een legende waarin verteld wordt dat als een kind de Dagkoekoeksbloem plukt, dat de vader van dat kind vroeg zal sterven. Als u zoveel haat koestert tegenover de vader van het kind, dan luidt het advies alsnog om deze opdracht niet door te geven. Want als het kind de Dagkoekoeksbloem door de war haalt met de Avondkoekoeksbloem bent u zelf de pineut (Als u de moeder bent) volgens de legende.

Het plukken van de Dagkoekoeksbloem is over het algemeen ook niet nodig. De plant is totaal niet eetbaar en de medische werkingen zijn ook minimaal en niet wetenschappelijk voldoende bewezen. Er zijn wel enkele wetenschappers die aangeven dat er zeep uit gewonnen kan worden en dat de plant een antiseptische en anti-microbiële werking heeft. Doch zijn er genoeg andere planten die u hiervoor met grotere zekerheid kunt gebruiken.

In de bloesemremedie kan de plant wel nuttig zijn, want de bloemen zouden het zelfvertrouwen aansterken, waardoor u uw persoonlijkheid breder kunt ontwikkelen. U kunt met behulp van de Dagkoekoeksbloem uzelf met beide voeten op de grond plaatsen terwijl u zegt, “Ja! Ik ben dit!”